१. तपाईं कहिल्यै प्रवेश नगर्ने कोठा
IVF मा बिरामीले भोग्ने प्रायः सबै कुरा तपाईं आफै बसेका कोठामा हुन्छ: परामर्श, अल्ट्रासाउन्ड, सुई, रगतको परीक्षण, अपरेसन कक्ष। त्यसपछि तातो अवस्थामा राखिएको एउटा भाँडो सानो झ्यालबाट बाहिर लगिन्छ, र उपचार तपाईंले सम्भवतः कहिल्यै नदेख्ने ठाउँमा जारी रहन्छ। बिरामीहरू मलाई भन्नुहुन्छ, यो नजानेको अवस्था आफैंमा एक प्रकारको पीडा हो। प्रतीक्षाको पीडाभन्दा यो फरक हुन्छ, र यसलाई कम गर्न सजिलो पनि छ। त्यसैले त्यो झ्यालको अर्कोपट्टि के हुन्छ, यहाँ त्यही लेखेकी छु।
एम्ब्रियोलोजी प्रयोगशाला जानाजान अत्यन्तै साधारण कोठा हो। यो प्रायः अपरेसन कक्षको ठीक छेउमै बनाइन्छ, जसले डिम्बाणुले लामो बरन्डा पार गर्नुपर्दैन, केही मिटर मात्र यात्रा गर्नुपर्छ। भित्र इन्क्युबेटर (तापक्रम र ग्यास स्थिर राख्ने बन्द उपकरण), तापयुक्त स्टेज भएका सूक्ष्मदर्शी, ल्यामिनार फ्लो हुड (छानिएको हावा बहिरहने कार्य-टेबल, जसका कारण धुलो र किटाणु खुला डिसमा बस्दैन), संवर्धन माध्यम (डिम्बाणु र भ्रूण बाँचिरहने पोषणयुक्त तरल) को भण्डार, र जमाउनका लागि तरल नाइट्रोजनका ट्याङ्की हुन्छन्। हेर्नलायक नाटकीय कुरा त्यहाँ केही पनि हुँदैन।
त्यहाँ काम गर्ने व्यक्ति एम्ब्रियोलोजिस्ट हुन्छन्, अर्थात् चिकित्सक नभई प्रयोगशाला वैज्ञानिक। हामी तपाईंको औषधि लेख्दैनौं र तपाईंको उपचार प्रोटोकल छनोट गर्दैनौं। हामीले गर्ने काम कोषिका ह्यान्डल गर्ने काम हो: अपरेसन कक्षबाट आएको तरलभित्र तपाईंको डिम्बाणु खोज्ने, शुक्राणु तयार गर्ने, दुईलाई सँगै ल्याउने, बनेका भ्रूण जीवित राख्ने, तिनको मूल्यांकन गर्ने, फर्काउने भ्रूण क्याथेटरमा भर्ने, र बाँकी रहेका भ्रूण जमाउने। मेरो आफ्नो प्रयोगशाला अभ्यास ICSI, भ्रूण संवर्धन र श्रेणीकरण, भिट्रिफिकेसन तथा एन्ड्रोलोजीमा केन्द्रित छ। तल लेखिएका सबै कुरा आधुनिक IVF प्रयोगशालाको प्रचलित अभ्यास हो। केन्द्र-केन्द्रमा विवरण फरक पर्छ, र फरक परेको ठाउँमा तपाईंको उपचार चक्रमा ठ्याक्कै के गरियो भन्ने अन्तिम अधिकार तपाईंको आफ्नै केन्द्रको प्रयोगशालाको हो।
२. पहिलो केही घण्टा: डिम्बाणु खोज्ने र शुक्राणु तयार गर्ने काम
डिम्बाणु संकलन (सुईद्वारा अण्डाशयबाट डिम्बाणु निकाल्ने प्रक्रिया) दुखाइ कम गर्ने व्यवस्थासहित गरिन्छ, प्रायः शान्त बनाउने औषधि (सिडेसन) दिएर। ठ्याक्कै कुन विधि प्रयोग हुन्छ भन्ने केन्द्रअनुसार फरक पर्छ। अल्ट्रासाउन्ड निर्देशित रूपमा योनिको भित्तामार्फत सुई पठाई हरेक फोलिकल खाली गरिन्छ। फोलिकल भनेको अण्डाशयभित्रको तरलयुक्त थैली हो, जसभित्र डिम्बाणु हुन सक्छ; सधैँ हुन्छ भन्ने निश्चित हुँदैन। प्रयोगशालामा आइपुग्ने चिज डिम्बाणु सजाइएको ट्रे होइन। त्यो फोलिकल तरल भरिएका परीक्षण नली हुन्, प्रायः रगत मिसिएको, र त्यसभित्र आँखाले देख्ने कुनै कुरा हुँदैन। डिम्बाणु मानव शरीरको सबैभन्दा ठूलो कोषिका हो, तर पनि यो करिब एक मिलिमिटरको दशांश मात्र हुन्छ।
त्यो तरल तापयुक्त स्टेजमा राखिएको डिसमा खन्याइन्छ र कम शक्तिको सूक्ष्मदर्शीमा खोजिन्छ। एम्ब्रियोलोजिस्टले खोजिरहेको चिज क्युमुलस–डिम्बाणु समूह हो: डिम्बाणु र त्यसलाई घेरेका क्युमुलस कोषिका, अर्थात् सहायक कोषिकाको हल्का बादलजस्तो घेरा। तरलमा यो सानो, फुस्रो, कपासजस्तो झुम्का देखिन्छ। भेटिएको हरेक समूह सफा माध्यममा पखालिन्छ र पहिचान लेखिएको डिसमा राखी इन्क्युबेटरभित्र पठाइन्छ। अल्ट्रासाउन्डमा देखिएका सबै फोलिकलमा डिम्बाणु भेटिँदैन। कतिपय फोलिकल खाली हुन्छन्, र कतिपयमा डिम्बाणु भित्ताबाट छुट्दै छुट्दैन। त्यसैले संकलित डिम्बाणुको संख्या गन्ती गरिएका फोलिकलको संख्याभन्दा कम हुनु सामान्य कुरा हो। यो अन्तर जीवविज्ञानको कुरा हो, कसैको हेलचक्र्याइँको होइन। यो काम छिटो गर्नुपर्छ, किनभने इन्क्युबेटरबाहिर डिम्बाणु केही मिनेटमै चिसो हुन थाल्छ र माध्यमको अम्लीयता पनि बदलिन्छ।
वीर्यको नमुना प्रायः उही दिन बिहान लिइन्छ। पहिले यो पातलो हुनुपर्छ। भर्खर निकालिएको वीर्य गाढा, जेलजस्तो हुन्छ र केही समयमा पातलो तरलमा बदलिन्छ। प्रायः यो करिब पन्ध्र मिनेटभित्र हुन्छ, कहिलेकाहीँ यसभन्दा धेरै बढी समय पनि लाग्न सक्छ। प्रयोगशालाले सामान्यतया यो प्रक्रिया इन्क्युबेटरभित्र शरीरको तापक्रममा हुन दिन्छ। वीर्यमा शुक्राणुबाहेक अरू पनि धेरै कुरा हुन्छ: वीर्य तरल, अपरिपक्व कोषिका, टुक्रा, र कहिलेकाहीँ सेता रक्तकोषिका। यीमध्ये कुनै पनि डिम्बाणुको नजिक पुग्नुहुँदैन। त्यसैले प्रयोगशालाले शुक्राणु तयारी गर्छ, अर्थात् वीर्यबाट गतिशील शुक्राणु मात्र छुट्याउने प्रयोगशाला प्रक्रिया गर्छ। प्रचलित दुई विधि छन्। घनत्व-श्रेणी सेन्ट्रिफ्युगेसनमा नमुनालाई फरक घनत्वका तरलका तहमा घुमाइन्छ, जसबाट बढी परिपक्व र बढी सामान्य बनोटका शुक्राणु तह पार गर्छन् र वीर्य तरल तथा टुक्राबाट अलग गरी संकलन गर्न सकिन्छ। स्विम-अप विधिमा नमुनामाथि सफा माध्यम राखिन्छ र त्यसमा आफै पौडी माथि आउने शुक्राणु मात्र संकलन गरिन्छ। अन्त्यमा जे निस्किन्छ, त्यो संवर्धन माध्यममा रहेको थोरै मात्राको गाढा, गतिशील शुक्राणु हो।
वीर्यमा शुक्राणु नै नभेटिने अवस्था (एजुस्पर्मिया, azoospermia) मा शल्यक्रियाद्वारा एपिडिडाइमिस (वृषणसँग जोडिएको नली) वा वृषणबाटै शुक्राणु निकालिन सक्छ। त्यसपछि प्रयोगशालाले सूक्ष्मदर्शीमा त्यो ऊतकभित्र एक-एक गतिशील शुक्राणु खोज्छ। यो खोजी घण्टौं लामो हुन सक्छ, र सधैँ शुक्राणु भेटिन्छ भन्ने पनि हुँदैन। पहिले जमाइराखेको शुक्राणु, वा प्रचलन र कानुनले अनुमति दिएको अवस्थामा दाताको शुक्राणु प्रयोग हुँदा पनि त्यो उही बिहान पुनःतात्याउने प्रक्रिया (thawing) गरी जाँचिन्छ, किनभने पुनःतात्याइएको नमुनाले जमाउनुअघिको रिपोर्टले देखाएको ठ्याक्कै त्यही अवस्था कहिल्यै देखाउँदैन।
३. परम्परागत IVF वा ICSI: निर्णय कसरी हुन्छ
डिम्बाणु र शुक्राणुलाई सँगै ल्याउने दुई तरिका छन्। परम्परागत IVF मा, जसलाई प्राविधिक रूपमा इन्सेमिनेसन भनिन्छ, हरेक डिम्बाणुलाई क्युमुलस कोषिकाको घेरासहित नै, तयार पारिएका हजारौं शुक्राणुसँग माध्यमको एउटै थोपामा राखिन्छ। त्यसपछिको काम शुक्राणुले आफै गर्नुपर्छ: जोना पेल्युसिडा (zona pellucida, अर्थात् डिम्बाणुको बाहिरी खोल) मा टाँसिने, त्यो छेड्ने, र डिम्बाणुसँग जोडिने। प्रयोगशालाले वातावरण बनाइदिन्छ। निषेचन प्रयोगशालाले गरिदिँदैन।
ICSI (इन्ट्रासाइटोप्लाज्मिक स्पर्म इन्जेक्सन: एउटै शुक्राणुलाई सूक्ष्म उपकरणबाट डिम्बाणुभित्र राखी निषेचन गराउने प्रक्रिया) मा छोटो एन्जाइम उपचार र सूक्ष्म पिपेटको सहायताले वरिपरिका कोषिका हटाइन्छ, जसले डिम्बाणु आफै देखिन्छ। त्यसपछि एम्ब्रियोलोजिस्टले परिपक्वता जाँच्छ, किनभने परिपक्व डिम्बाणु मात्र निषेचन हुन सक्छ। परिपक्वताको संकेत ध्रुवीय पिण्ड (polar body) नामक सानो संरचना हो, जो डिम्बाणुले आफ्नो विभाजनको निश्चित चरण पूरा गरेपछि बाहिर निकाल्छ। उच्च आवर्धनमा एउटा शुक्राणुको चाल रोकिन्छ, त्यसलाई पुच्छरतर्फबाट कपालभन्दा पातलो काँचको सुईभित्र तानिन्छ, र खोल तथा डिम्बाणुको झिल्ली छेडेर डिम्बाणुभित्रसम्म पठाइन्छ। हरेक डिम्बाणुमा यो काम छुट्टाछुट्टै, हातले गरिन्छ।
ICSI सामान्यतया यस्ता अवस्थामा छनोट गरिन्छ: शुक्राणुको संख्या, गतिशीलता वा आकृति हेर्दा परम्परागत इन्सेमिनेसन भरपर्दो रूपमा हुने सम्भावना कम देखिँदा; शुक्राणु शल्यक्रियाद्वारा निकालिएको वा सीमित मात्रामा जमाइराखेको नमुनाबाट पुनःतात्याइएको हुँदा; अघिल्लो चक्रमा निषेचन असफल भएको वा अत्यन्तै कम भएको हुँदा; र आनुवंशिक परीक्षणका लागि भ्रूण बायोप्सी गर्ने योजना भएको जस्ता, डिम्बाणु एक-एक गरी ह्यान्डल गर्नैपर्ने अवस्थामा। कतिपय प्रयोगशालाले प्रायः सबै अवस्थामा ICSI नै प्रयोग गर्छन्, कतिपयले सीमित अवस्थामा मात्र। दुवै अभ्यासको आफ्नै तर्क छ। यो निर्णय चिकित्सकीय टोलीको हो, र त्यो उही बिहानको नमुनाबारे प्रयोगशालाले दिएको मूल्यांकनमा आधारित हुन्छ; बिरामीलाई बढी प्राविधिक सुनिने विकल्प मन पर्यो भन्ने आधारमा होइन।
यहाँ एउटा कुरा व्यापक रूपमा गलत बुझिएको छ। ICSI ले ठ्याक्कै एउटा समस्या समाधान गर्छ: शुक्राणुलाई डिम्बाणुभित्र पुर्याउने समस्या। यसले डिम्बाणुको गुणस्तर सुधार्दैन, शुक्राणुको क्षतिग्रस्त DNA मर्मत गर्दैन, निषेचनको निश्चितता दिँदैन, र उही डिम्बाणु तथा उही शुक्राणुले आफै बनाउने भ्रूणभन्दा राम्रो भ्रूण पनि बनाउँदैन। यो एक वैकल्पिक बाटो हो, स्तरवृद्धि होइन। इन्जेक्सनको प्रक्रियामा डिम्बाणु नबाँच्ने सानो जोखिम पनि रहन्छ। यही एक कारण हो, जसले ICSI लाई स्वतः बढी उपयुक्त विधि मानिँदैन।
४. निषेचन जाँच, र त्यसपछिका दिन
इन्सेमिनेसन वा इन्जेक्सनको करिब १६ देखि १८ घण्टापछि हरेक डिम्बाणुमा सामान्य निषेचनका संकेत खोजिन्छन्: दुई प्रोन्युक्लियस, र सँगै दुई ध्रुवीय पिण्ड। प्रोन्युक्लियस (pronucleus) डिम्बाणुभित्र देखिने गोल संरचना हो; एउटामा तपाईंको आनुवंशिक सामग्री हुन्छ र अर्कोमा शुक्राणुको। दुई मिल्नुअघिको छोटो अवधिमा मात्र यी देखिन्छन्। दुई प्रोन्युक्लियस देखिएको डिम्बाणु अब युग्मज, अर्थात् एक कोषिकाको भ्रूण भइसकेको हुन्छ, र प्रयोगशालाले दुई प्रोन्युक्लियसलाई सामान्य निषेचनको मानक चित्र मान्छ।
अन्य ढाँचालाई अहिले पहिलेभन्दा बढी ध्यान दिएर पढिन्छ। तीन प्रोन्युक्लियस (3PN) देखिनुको अर्थ क्रोमोसोमको एक थप सेट हुनु हो, र त्यस्ता डिम्बाणु प्रयोग गरिँदैन। एउटै प्रोन्युक्लियस देखिने (1PN), वा जाँचको त्यो क्षणमा एउटै पनि नदेखिने अवस्था भने वास्तवमै अस्पष्ट हुन्छ, र यसलाई स्वतः असामान्य मान्नु गलत हो। प्रोन्युक्लियस आफ्नै समयअनुसार बन्छन् र आफै फेरि हराउँछन्। त्यसैले यीमध्ये कतिपय डिम्बाणुमा वास्तवमा सामान्य निषेचन भइसकेको हुन्छ र केवल हेर्ने समय अलि ढिलो भएको हुन्छ। यही कारण हालको युरोपीय असल अभ्यास मार्गनिर्देशनले त्यस्ता डिम्बाणुलाई स्वतः फाल्ने नभई प्रयोगशालाको आफ्नै लिखित नीति अनुसार सतर्क रूपमा संवर्धन जारी राख्ने अभ्यासलाई समर्थन गर्छ। कतिपयमा भने साँच्चै निषेचन भएको हुँदैन। कुन अवस्था कुन हो भन्ने निर्णय तपाईंको डिम्बाणु आफ्नै आँखाले देखेको प्रयोगशालाले गर्नुपर्ने कुरा हो, र त्यो निर्णय उसको लिखित नीतिमा आधारित हुनुपर्छ। त्यो नीति उसले तपाईंलाई बताउन सक्नुपर्छ।
यो अवधि निकै साँघुरो हुन्छ, र त्यसैले यो जाँच असजिलो समयमा गर्नुपर्ने हुन्छ। धेरैजसो बिरामीका लागि संख्या पहिलो पटक घट्ने ठाउँ पनि यही हो। संकलित सबै डिम्बाणु परिपक्व हुँदैनन्, र परिपक्व सबै डिम्बाणु निषेचन पनि हुँदैनन्। ICSI गरेको अवस्थामा पनि, वीर्य विश्लेषणको रिपोर्ट सामान्य आएको अवस्थामा पनि, यो हुन सक्छ। त्यो बिहान फोन आउँदा तपाईंले आशा गरेको संख्याभन्दा कम संख्या सुन्नुभयो भने त्यो अनुभव अत्यन्तै सामान्य हो, र यो कतै कुनै लापरवाही भएको संकेत होइन।
त्यसपछि भ्रूण संवर्धन सुरु हुन्छ र निश्चित तालिकामा मूल्यांकन गरिन्छ। दोस्रो दिन भ्रूण प्रायः चार कोषिकाको हाराहारीमा हुन्छ। भ्रूणको प्रारम्भिक एक-एक कोषिकालाई ब्लास्टोमियर भनिन्छ। तेस्रो दिन प्रायः आठ कोषिकाको हाराहारीमा पुग्छ, र एम्ब्रियोलोजिस्टले कोषिकाको संख्या, कोषिका कति बराबर छन्, र कति खण्डीकरण छ भन्ने अभिलेख राख्छ। खण्डीकरण भनेको कोषिकाबाट टुक्रिएका साइटोप्लाज्मका सानो अंश हुन्। चौथो दिन कोषिकाहरू एकआपसमा टाँसिन्छन् र तिनका सीमा धमिलो हुन्छ; यो चरणलाई कम्प्याक्सन र त्यसपछिको अवस्थालाई मोरुला भनिन्छ। पाँचौं वा छैठौं दिन राम्रोसँग बढेको भ्रूण ब्लास्टोसिस्ट बन्छ, जसमा तीन कुरा देखिन्छन्: भित्र तरल भरिएको खाली भाग (ब्लास्टोसिल), भित्री कोषिका पुञ्ज (पछि गएर शिशु बन्ने भाग), र ट्रोफेक्टोडर्म नामक बाहिरी तह (पछि गएर साल, अर्थात् प्लेसेन्टा बन्ने भाग)। भ्रूण रोपाइँ हुनुअघि यसले आफ्नो बाहिरी खोल फोडेर बाहिर निस्कनुपर्छ।
बाटोमा भ्रूण गुम्नु अपवाद होइन, अपेक्षित कुरा हो। धेरै भ्रूणको वृद्धि सुस्त हुन्छ वा पूरै रोकिन्छ। यसको सबैभन्दा सामान्य कारण प्रयोगशालामा कुनै काम सुरु हुनुअघि नै डिम्बाणु वा शुक्राणुमा रहेको क्रोमोसोम असामान्यता हुन्छ। तेस्रो दिन विकास रोकिएको भ्रूण भोकै राखिएको वा खसालिएको होइन। त्यो त्यो बिन्दुमा पुगेको हुन्छ जहाँ आफ्नै जिनोमले काम सम्हाल्नुपर्ने हुन्छ, र त्यो सम्हाल्न सकेको हुँदैन। यो कुरा मैले जानाजान सिधै लेखेकी छु, किनभने बिरामीहरू पाँचौं दिनको संख्या पहिलो दिनको संख्याभन्दा कम देख्दा त्यसलाई कसैले गल्ती गरेको प्रमाण मान्ने गर्छन्।
५. प्रयोगशालाले नियन्त्रण गर्ने कुरा, र वातावरण किन निर्णायक हुन्छ
ती केही दिन भ्रूणको वरिपरि कुनै शरीर हुँदैन। प्रयोगशाला आफै त्यो शरीर बन्छ। तापक्रम ३७ डिग्री सेल्सियसको हाराहारीमा इन्क्युबेटरभित्र मात्र नभई डिम्बाणु छुने हरेक सूक्ष्मदर्शी स्टेज र हरेक कार्य-सतहमा कायम राखिन्छ। माध्यमको अम्लीयता (pH) इन्क्युबेटरको हावामा रहेको CO2 ले माध्यमभित्रको बाइकार्बोनेटमाथि गर्ने असरबाट स्थिर राखिन्छ। यही कारण इन्क्युबेटरको ढोका खुला छाडिनुको अर्थ हुन्छ। संवर्धन माध्यम गुणस्तर जाँचिएका ब्याचमा आउँछ, हरेकको म्याद समाप्ति मिति तोकिएको हुन्छ, र डिम्बाणु राख्नुअघि माध्यमलाई इन्क्युबेटरभित्रै सही तापक्रम र ग्यास सन्तुलनमा पुर्याइन्छ। धेरै प्रयोगशाला भ्रूणलाई न्यून अक्सिजनमा संवर्धन गर्छन्, अर्थात् कोठाको हावाको करिब २० प्रतिशतको साटो करिब ५ प्रतिशत अक्सिजनमा, किनभने फेलोपियन ट्यूब र गर्भाशय आफै न्यून अक्सिजनयुक्त वातावरण हुन्। IVF प्रयोगशालाका लागि युरोपीय असल अभ्यास सिफारिसले न्यून अक्सिजन प्रयोग गर्नुपर्छ भन्छ। यसका लागि आवश्यक उपकरण सबैतिर छैन र ठ्याक्कै कति राखिन्छ भन्ने केन्द्रअनुसार फरक पर्छ। त्यसैले अनुमान लगाउनुभन्दा यो कुरा आफ्नै प्रयोगशालासँग सोध्नु उपयुक्त हुन्छ।
कम देखिने नियन्त्रण पनि त्यत्तिकै वास्तविक छन्। VOC (वाष्पशील कार्बनिक यौगिक: रङ, सल्युसन, सफाईका रसायन, नयाँ फर्निचर वा सुगन्धबाट हावामा मिसिने रसायन) भ्रूणका लागि विषाक्त हुन्छ। त्यसैले प्रयोगशालाले हावा छानने प्रणाली प्रयोग गर्छ, कम रसायन निकाल्ने सामग्री छनोट गर्छ, र कर्मचारी सुगन्ध प्रयोग नगरी काम गर्छन्। उज्यालोको सम्पर्क छोटो राखिन्छ। डिस इन्क्युबेटरबाहिर काम पूरा गर्न जति समय चाहिन्छ, त्यति मात्र राखिन्छ। दुई बिरामीको सामग्री एउटै कोठामा हुन सक्ने हरेक चरणमा हरेक डिस, नली र भण्डारण उपकरणमा पहिचान लेखिन्छ र पहिचान जाँच गरिन्छ। धेरै प्रयोगशालामा यो जाँच दोहोरो साक्षीकरण अन्तर्गत दोस्रो व्यक्तिले, वा हरेक जाँच अभिलेख गर्ने डिजिटल साक्षीकरण प्रणालीले गर्छ।
त्यसपछि अनुगमनको प्रश्न आउँछ। तापक्रम वा ग्यास बदलिँदा इन्क्युबेटरले सूचना संकेत दिन्छ, ग्यासको सिलिन्डर सधैँ अतिरिक्त राखिन्छ, र प्रयोगशालालाई नरोकिने बिजुली चाहिन्छ। यो अन्तिम कुरा नेपालमा साँच्चै एक डिजाइनको बाध्यता हो। यहाँका प्रयोगशालाले आकस्मिक विद्युत् व्यवस्थासहित बिजुली अवरोधको योजना बनाउनुपर्छ, किनभने घण्टौंसम्म तापक्रम बिग्रिसकेको इन्क्युबेटरलाई पछि फर्काउन सकिँदैन। यीमध्ये कुनै पनि कुराले डिम्बाणुलाई राम्रो बनाउँदैन। यी सबै अवस्था बिग्रिनबाट जोगाउन मात्र छन्, र एम्ब्रियोलोजी प्रयोगशालामा गुणस्तर भन्नाले प्रायः यही बुझिन्छ।
६. श्रेणीकरण: यसले के बताउँछ र के बताउँदैन
भ्रूण श्रेणीकरण भनेको भ्रूण एक निश्चित क्षणमा सूक्ष्मदर्शीमा कस्तो देखिन्छ भन्ने लिखित विवरण हो। तेस्रो दिनको श्रेणीले कोषिकाको संख्या, कोषिका कति सन्तुलित छन्, र कति खण्डीकरण छ भन्ने समेट्छ। पाँचौं वा छैठौं दिन व्यापक रूपमा प्रयोग हुने ब्लास्टोसिस्ट प्रणालीले भित्रको खाली भाग कति फैलिएको छ भन्ने एक अंक, र भित्री कोषिका पुञ्ज तथा बाहिरी ट्रोफेक्टोडर्मको अवस्था जनाउने प्रायः A, B वा C दुई अक्षर जोडेर 4AA वा 3BB जस्ता लेबल दिन्छ। यो मूल्यांकन मानिसको आँखाले, वा भ्रूण बाहिर नझिकिकनै तस्बिर खिच्ने टाइम-ल्याप्स इन्क्युबेटरका तस्बिरबाट गरिन्छ, र अनुभवी एम्ब्रियोलोजिस्टहरूले पनि उही भ्रूणलाई कहिलेकाहीँ एक तह फरक श्रेणी दिन सक्छन्।
श्रेणीकरणको काम भ्रूणलाई क्रममा राख्नु हो। ठूलो संख्याका उपचार चक्र जोडेर हेर्दा राम्रो देखिने ब्लास्टोसिस्ट कमजोर देखिनेभन्दा बढी पटक रोपाइँ हुन्छ। त्यसैले श्रेणीकरण तपाईंका भ्रूणमध्ये कुन पहिले स्थानान्तरण गर्ने र कुन जमाउने भन्ने निर्णयमा प्रयोग हुन्छ। यसको सम्पूर्ण काम यति मात्र हो: त्यो दिन, तपाईंका आफ्नै भ्रूणलाई एक क्रममा राख्नु।
श्रेणीकरणले गर्न नसक्ने कुरा क्रोमोसोम पढ्नु हो। हेर्दा आश्वस्त लाग्ने भ्रूणमा पनि क्रोमोसोम असामान्यता हुन सक्छ, र साधारण देखिने भ्रूण पूर्ण रूपमा सामान्य भई स्वस्थ बालक बन्न सक्छ। क्रोमोसोम जाँच्ने एउटै तरिका भ्रूणबाट थोरै कोषिका निकाली गरिने आनुवंशिक परीक्षण हो, अर्थात् PGT-A (भ्रूण स्थानान्तरण अघि क्रोमोसोमको संख्या जाँच्ने परीक्षण)। त्यसमा पनि जाँच हुने कुरा निकालिएका थोरै कोषिका मात्र हो, सम्पूर्ण भ्रूण होइन। यो आफ्नै सीमा बोकेको छुट्टै प्रक्रिया हो, नियमित श्रेणीकरणको भाग होइन। श्रेणी तपाईं वा तपाईंको जीवनसाथीको मूल्यांकन पनि होइन, आमाबाबु बन्ने तपाईंको योग्यताको माप पनि होइन, र भविष्यमा जन्मिने बालकको स्वास्थ्य वा बुद्धिको भविष्यवाणी पनि होइन। बिरामीहरू मलाई श्रेणी सोध्दा त्यसलाई फैसला मानेर सोध्नुहुन्छ। त्यो कुन भ्रूण पहिले प्रयास गर्ने भन्नेबारे प्रयोगशालाले देख्न सक्ने आधारमा गर्न सक्ने सबैभन्दा राम्रो व्यावसायिक आँकलन हो, र यो दुवैतर्फ गलत हुन सक्छ।
७. स्थानान्तरण, र बाँकी भ्रूणको भण्डारण
स्थानान्तरणका लागि छनोट गरिएको भ्रूणलाई अत्यन्तै थोरै माध्यमसहित पातलो, नरम क्याथेटरभित्र तानिन्छ। एम्ब्रियोलोजिस्टले त्यो क्याथेटर अपरेसन कक्षतर्फ पुर्याउँछ, चिकित्सकले अल्ट्रासाउन्ड निर्देशित रूपमा पाठेघरको मुखबाट भित्र पठाई भ्रूण छाड्छ, र त्यसपछि एम्ब्रियोलोजिस्टले क्याथेटर र डिस सूक्ष्मदर्शीमा हेरी भ्रूण साँच्चै बाहिर गयो कि गएन पुष्टि गर्छ। प्रक्रिया आफै केही मिनेटको हुन्छ र प्रायः एनेस्थेसिया चाहिँदैन। भ्रूणलाई कतै टाँसिदिइएको वा गाँसिदिइएको हुँदैन। भ्रूण रोपाइँ, अर्थात् भ्रूण गर्भाशयको भित्री तहमा आफै गाँसिने काम, त्यसपछिका दिनमा भ्रूणले आफै गर्नुपर्छ।
हरेक उपचार चक्र ताजा चक्रको स्थानान्तरणमा टुंगिँदैन। कतिपय केन्द्र तेस्रो दिनमा स्थानान्तरण गर्छन्, कतिपय पाँचौं दिनमा, र धेरै चक्रमा सबै भ्रूण जमाई पछिल्लो महिनामा स्थानान्तरण गरिन्छ। उदाहरणका लागि अण्डाशयले अत्यधिक प्रतिक्रिया देखाएको र त्यही बेला स्थानान्तरण गर्नु सुरक्षित नहुने अवस्थामा, आनुवंशिक परीक्षणको नतिजा कुर्नुपर्ने अवस्थामा, वा त्यो महिना गर्भाशयको भित्री तह उपयुक्त नभएको अवस्थामा। यो निर्णय चिकित्सकीय हो, प्रयोगशालाको मूल्यांकन होइन, र जमाइएको भ्रूणको स्थानान्तरण एक सामान्य योजना हो, पछि हट्नु होइन।
पर्याप्त राम्रोसँग बढेका बाँकी भ्रूण भिट्रिफिकेसन (vitrification) मार्फत सुरक्षित राखिन्छन्। भ्रूणलाई क्रायोप्रोटेक्टेन्टका घोलबाट गुजारिन्छ, जसले कोषिकाभित्रको धेरैजसो पानी हटाइदिन्छ। त्यसपछि यसलाई प्रति मिनेट हजारौं डिग्रीको दरमा अत्यन्तै छिटो चिसो बनाई −१९६ डिग्री सेल्सियसको तरल नाइट्रोजनमा राखिन्छ। यति छिटो चिसो हुँदा बाँकी पानी हिउँको क्रिस्टल नबनी काँचसदृश अवस्थामा पुग्छ। हिउँको क्रिस्टल बनेको भए त्यसले कोषिकालाई भित्रैबाट च्यातिदिन्थ्यो। हरेक भण्डारण उपकरणमा बिरामीको पहिचान लेखिन्छ र ट्याङ्कीको अभिलेख गरिएको स्थानमा राखिन्छ। भ्रूण कति समय भण्डारण गर्न पाइन्छ र पछि त्यसमा के गर्न पाइन्छ भन्ने कुरा कानुन र सहमतिको विषय हो, र त्यो तपाईंको केन्द्रले प्रत्यक्ष रूपमा व्यवस्थापन गर्छ।
इमानदार सीमा यी हुन्। पहिलो, हरेक भ्रूण जमाउन उपयुक्त हुँदैन, किनभने सुस्त वा धेरै खण्डीकरण भएको भ्रूणले यो प्रक्रिया पार गर्ने सम्भावना कम हुन्छ। दोस्रो, अनुभवी हातमा भिट्रिफिकेसनपछि पुनःतात्याउँदा भ्रूण बाँच्ने सम्भावना उच्च हुन्छ, तर हरेक भ्रूणका लागि यो निश्चित हुँदैन। तेस्रो, जमाइएको भ्रूण एक सम्भावना हो, आरक्षण होइन। “हामीले दुई भ्रूण जमाएका छौं” भन्ने खबर वास्तविक र मूल्यवान् खबर हो। तर यो “दुई बालक कुरिरहेका छन्” भन्नु होइन। यो कुरा तपाईंले पछि आफै पत्ता लगाउनुभन्दा मैले अहिले भन्नु उपयुक्त लाग्छ।
८. वीर्य विश्लेषण सामान्य आउँदा पनि निषेचन असफल हुन सक्ने कारण
वीर्य विश्लेषणले वीर्यको परिमाण, शुक्राणुको सघनता, गतिशीलता र आकृति नाप्छ, कहिलेकाहीँ जीवितता र सेता रक्तकोषिकाको संख्या पनि। यी सबै जनसंख्याको सन्दर्भ मानसँग तुलना गरिने वर्णनात्मक मापन हुन्, र उही पुरुषको नमुना हप्ता-हप्तामा उल्लेख्य रूपमा फरक पर्न सक्छ। रिपोर्टले शुक्राणु कति छन्, ती कस्ता देखिन्छन् र कसरी पौडिन्छन् भन्ने बताउँछ। यो एक गन्ती र एक शारीरिक क्षमताको जाँच हो।
निषेचनका लागि वास्तवमा जे-जे चाहिन्छ, त्यो यसले जाँच्दैन। यसले शुक्राणुको टाउकोभित्रको DNA अखण्डता नाप्दैन। शुक्राणु डिम्बाणुको खोलमा टाँसिन र त्यो छेड्न सक्छ कि सक्दैन, यो जाँच्दैन। त्यसको एक्रोसोम (शुक्राणुको टाउकोअगाडिको एन्जाइमयुक्त खोल) ठीक तरिकाले फुट्छ कि फुट्दैन, यो जाँच्दैन। पहिलो कोषिका विभाजनको प्रणालीमा शुक्राणुले के योगदान गर्छ, यो जाँच्दैन। र शुक्राणुले डिम्बाणुलाई “सुरु” गराउन सक्छ कि सक्दैन, अर्थात् डिम्बाणु सक्रियण हुन सक्छ कि सक्दैन, यो पनि जाँच्दैन। एउटा शुक्राणु देख्दा निष्खोट देखिन सक्छ र राम्रोसँग पौडिन पनि सक्छ, तर पनि यीमध्ये कुनै एक चरणमा असफल हुन सक्छ। डिम्बाणु सक्रियण सुरु गराउने शुक्राणुको तत्त्वमा कमी हुनु ICSI पछि बारम्बार पूर्ण निषेचन असफलता हुने एक उल्लिखित कारण हो, र अनुसन्धानको साहित्यमा यसमा सबैभन्दा बढी चर्चा हुने प्रोटिन फस्फोलिपेज सी जेटा (phospholipase C zeta) हो।
निषेचनलाई केवल शुक्राणुको परीक्षा मान्नु पनि गलत हुन्छ। भ्रूणले सुरुमा पाउने प्रायः सबै कुरा डिम्बाणुले दिन्छ: त्यसको साइटोप्लाज्म, त्यसभित्रको सम्पूर्ण प्रणाली, क्रोमोसोम छुट्याउने स्पिन्डल, आफ्नो विभाजन पूरा गर्ने क्षमता, र शुक्राणुप्रति प्रतिक्रिया देखाउन सक्ने क्षमता। निषेचन असफल हुनुमा डिम्बाणुतर्फका कारण पनि हुन्छन्: परिपक्वता, साइटोप्लाज्मको गुणस्तर, र उमेरसँगै बढ्ने प्रभाव। एउटै उपचार चक्रपछि कुनतर्फको कारण निर्णायक थियो भन्ने बताउन प्रायः असम्भव हुन्छ। सूक्ष्मदर्शीमा परिपक्व देखिएको डिम्बाणु पनि निर्णायक स्तरमा अपरिपक्व हुन सक्छ, र त्यो कुरा बाहिरबाट देखिँदैन।
पूर्ण निषेचन असफलता, अर्थात् कुनै पनि डिम्बाणु निषेचन नहुने अवस्था, विरलै हुन्छ, तर हुँदा यो अत्यन्तै पीडादायी हुन्छ। यसले बदल्ने कुरा प्रयोगशाला र चिकित्सकीय टोलीले त्यसपछि गर्ने काम हो: परम्परागत IVF बाट ICSI मा जाने, शुक्राणु कसरी तयार गरिएको थियो भन्ने पुनरावलोकन गर्ने, ट्रिगरको समय र डिम्बाणुको परिपक्वता पुनः हेर्ने, र निषेचन पूर्ण वा प्रायः पूर्ण रूपमा असफल भएको अवस्थामा सहायक डिम्बाणु सक्रियण लागू हुन्छ कि हुँदैन भन्ने विचार गर्ने। यो जानाजान नियमित प्रविधि बनाइएको छैन। युरोपीय असल अभ्यास मार्गनिर्देशनले यसलाई सामान्य प्रयोगका लागि सिफारिस गर्दैन र पूर्ण सक्रियण असफलता वा ग्लोबोजुस्पर्मिया (globozoospermia) जस्ता साँघुरा अवस्थामा मात्र सीमित गर्छ; यसको दीर्घकालीन सुरक्षासम्बन्धी प्रमाण अझै सीमित छ; र यो सबै ठाउँमा उपलब्ध वा अनुमतिप्राप्त पनि छैन। यो पहिले नै असफल भइसकेको चक्रको विशेषज्ञ पुनरावलोकनको विषय हो, पहिलो चक्रको योजनाको विषय होइन। यो सबैभित्र एउटा सान्त्वना पनि छ, र त्यो साँघुरो छ। “सामान्य” वीर्य रिपोर्टपछि निषेचन असफल हुनुको अर्थ रिपोर्ट गलत थियो, प्रयोगशालाले हेलचक्र्याइँ गर्यो, वा तपाईंबाट कुनै कुरा लुकाइयो भन्ने होइन। यसको अर्थ त्यो परीक्षणले जे नाप्छ, त्यही नापेको थियो भन्ने मात्र हो।