नेपालमा क्लिनिकल एम्ब्रियोलोजी

१. क्लिनिकल एम्ब्रियोलोजिस्ट वास्तवमा के काम गर्छ

क्लिनिकल एम्ब्रियोलोजिस्ट भन्नाले मानव युग्मक (डिम्बाणु र शुक्राणु) र त्यसबाट बनेको भ्रूणको जिम्मेवारी बोक्ने प्रयोगशाला वैज्ञानिक बुझिन्छ। IVF कार्यक्रमभित्र एम्ब्रियोलोजिस्ट त्यो व्यक्ति हो जसले संकलन भएपछिको डिम्बाणु प्रयोगशालामा ग्रहण गर्छ, त्यसलाई शुक्राणुसँग जोड्छ, बनेको भ्रूणलाई केही दिन जीवित राख्छ, त्यसको विकास कस्तो भइरहेको छ भनी मूल्यांकन गर्छ, स्थानान्तरणका लागि छानिएको भ्रूण फिर्ता गर्छ, र बाँकी भ्रूण पछि प्रयोग गर्नका लागि जमाएर राख्छ।

काम प्रायः अपरेसन कक्षको तालिकाअनुसार चल्छ। महिलाको अण्डाशयको फोलिकल (अण्डाशयभित्रको तरलयुक्त थैली, जसभित्र डिम्बाणु हुन सक्छ) बाट तानिएको तरल केही सेकेन्डभित्रै प्रयोगशालामा आइपुग्छ, र एम्ब्रियोलोजिस्ट त्यसभित्र स्टेरियो सूक्ष्मदर्शीमा डिम्बाणु खोज्छ। खाली आँखाले त्यो देखिँदैन। यसैबीच वीर्यको नमुना तयार गरिन्छ, अर्थात् वीर्यबाट गतिशील शुक्राणु मात्र छुट्याइन्छ। त्यसपछि निषेचन दुई तरिकाले प्रयास गरिन्छ। पहिलो, इन्सेमिनेसन: तयार पारिएको शुक्राणु प्रत्येक डिम्बाणुको वरिपरि डिसमै राखिन्छ र शुक्राणु आफै भित्र छिर्छ। दोस्रो, ICSI (इन्ट्रासाइटोप्लाज्मिक स्पर्म इन्जेक्सन): उच्च क्षमताको सूक्ष्मदर्शीमुनि काँचको सुईबाट एउटै, गतिहीन बनाइएको शुक्राणुलाई सिधै डिम्बाणुभित्र प्रवेश गराइन्छ। डिस त्यसपछि इन्क्युबेटरभित्र राखिन्छ, जसले तापक्रम र ग्यासको अनुपात शरीरभित्रको अवस्थाको हाराहारीमा स्थिर राख्छ। निषेचन भयो कि भएन भन्ने भोलिपल्ट बिहान जाँचिन्छ, र त्यसपछिका दिनमा भ्रूणको विकास मूल्यांकन गरिन्छ। प्रायः यो मूल्यांकन ब्लास्टोसिस्ट अवस्थासम्म पुग्छ: पाँचौं वा छैठौं दिनतिर बन्ने, करिब सय वा त्यसभन्दा बढी कोषिका भएको, भित्र खाली भाग बनिसकेको भ्रूण। प्राकृतिक अवस्थामा भ्रूण गर्भाशय (पाठेघर) मा पुग्ने समय पनि यही हो।

प्रायः यही व्यक्तिको काँधमा एन्ड्रोलोजी (पुरुष प्रजनन स्वास्थ्यको प्रयोगशाला पक्ष) पनि हुन्छ: वीर्य विश्लेषण, अर्थात् शुक्राणुको संख्या, गतिशीलता र आकृति तोकिएका मानकसँग तुलना गरी नाप्ने काम; उपचारका लागि नमुना तयार पार्ने काम; वीर्यमा शुक्राणु नै नभेटिएको अवस्थामा वृषण वा एपिडिडाइमिसबाट शल्यक्रियाद्वारा निकालिएको शुक्राणु ह्यान्डल गर्ने काम; र शुक्राणु जमाएर भण्डारण गर्ने काम। भिट्रिफिकेसन (vitrification, अर्थात् अति शीघ्र शीतीकरण गरी हिउँको क्रिस्टल बन्न नदिई काँचसदृश अवस्थामा राख्ने विधि) र त्यसलाई उल्ट्याउने पुनःतात्याउने प्रक्रिया (thawing) पनि एम्ब्रियोलोजिस्टले गर्छ। डिम्बाणु र भ्रूण भण्डारणको हालको मानक विधि भिट्रिफिकेसन नै हो।

यो पेशाको ठूलो हिस्सा सूक्ष्मदर्शीबाहिर छ। लेबलिङ, पहिचानको दोहोरो जाँच, कुन बिरामीको सामग्रीमा कति बेला के गरियो भन्ने अभिलेख, उपकरणको अंशांकन र अनुगमन, इन्क्युबेटरको तापक्रम र ग्यासको दैनिक अभिलेख, संवर्धन माध्यम (डिम्बाणु र भ्रूण बाँचिरहने पोषणयुक्त तरल) को म्याद र भण्डारणको अवस्था जाँच, र वर्षौंअघि तरल नाइट्रोजनमा राखिएको भ्रूण पनि निश्चित रूपमा भेट्टाउन सकिने गरी भण्डारणको इन्भेन्टरी कायम राख्ने काम: कामको धेरैजसो भाग यही हो। यो प्रशासनिक अनुशासन विज्ञानमा थपिएको झन्झट होइन। IVF प्रयोगशालामा यही अनुशासन आफैं विज्ञान हो।

२. एम्ब्रियोलोजिस्ट र प्रजनन चिकित्सक: दुई फरक काम

प्रजनन चिकित्सक, जो प्रायः प्रजनन चिकित्सामा थप तालिम लिएको स्त्री रोग विशेषज्ञ हुन्छ, बिरामीप्रति जिम्मेवार हुन्छ। अर्थात् बिरामीको इतिहास लिने, निःसन्तानताको कारण खोज्ने, उपचार आवश्यक छ कि छैन र कुन उपचार उपयुक्त छ भन्ने निर्णय गर्ने, अण्डाशय उत्तेजनाका औषधि लेख्ने र मिलाउने, अल्ट्रासाउन्ड तथा रक्त परीक्षणबाट प्रतिक्रिया हेर्ने, डिम्बाणु संकलन गर्ने, भ्रूण गर्भाशयभित्र राख्ने र त्यसपछिको हेरचाह गर्ने काम उसको हो। कुनै व्यक्तिको शरीर, स्वास्थ्यको जोखिम वा सहमतिसँग जोडिएको हरेक निर्णय चिकित्सकको क्षेत्र हो।

एम्ब्रियोलोजिस्ट कोषिकाप्रति जिम्मेवार हुन्छ। फोलिकलको तरल अपरेसन कक्षबाट बाहिर निस्केको क्षणदेखि भ्रूण स्थानान्तरणका लागि फिर्ता नगरिएसम्म वा भण्डारणमा नराखिएसम्म, युग्मक र भ्रूणमा जे-जे हुन्छ त्यो सबै प्रयोगशालाको काम र प्रयोगशालाको जवाफदेहिता हो। यी दुई अध्ययनका फरक धारा हुन् र यिनको साझा भाग लगभग छैन। प्रजनन चिकित्सा विशेषज्ञ ICSI वा भिट्रिफिकेसन गर्न तालिमप्राप्त हुँदैन, र एम्ब्रियोलोजिस्ट औषधि लेख्न, अल्ट्रासाउन्ड गर्न वा बिरामीलाई उपचारबारे सल्लाह दिन योग्य हुँदैन। एउटाले अर्कोको ठाउँ लिन सक्दैन, र कुनै IVF इकाईको स्तर यी दुईमध्ये कमजोर पक्षले नै निर्धारण गर्छ।

केही निर्णय साझा हुन्छन्। कुन भ्रूण स्थानान्तरण गर्ने र कति गर्ने भन्ने कुरा छलफलबाट निस्किन्छ। त्यहाँ एम्ब्रियोलोजिस्टले प्रयोगशालाले देखेको कुरा राख्छ: निषेचन सामान्य भयो कि भएन, भ्रूणको विकास कसरी अघि बढ्यो, र सूक्ष्मदर्शीमा त्यसको बनोटले के संकेत गर्छ। चिकित्सकले बिरामीको उमेर, स्वास्थ्यको इतिहास र बहुगर्भ (एकैसाथ एकभन्दा बढी शिशुको गर्भ) को जोखिम तुलना गर्छ। र सूचित सहमति बिरामीले दिन्छ। बिरामीले एम्ब्रियोलोजिस्टलाई प्रायः भेट्दैनन्, तर त्यो लुकाउनका लागि होइन, कामको तालिका मिल्न नसक्दा हुने कुरा हो। कुनै केन्द्रलाई उसको प्रयोगशाला कसले चलाउँछ, उसको तालिम के हो, र टोलीमा कति एम्ब्रियोलोजिस्ट छन् भनी सोध्नु पूर्ण रूपमा उपयुक्त हुन्छ।

३. नतिजाको सीमा प्रयोगशालाले तोक्छ

IVF को भ्रूणले आफ्नो जीवनका सुरुका दिन शरीरबाहिर बिताउँछ। त्यो अवधिमा भ्रूणलाई नियमन गर्ने कुनै आन्तरिक प्रणाली हुँदैन। तापक्रम, अम्लीयता, वरिपरिको तरलमा रहेको नुन र चिनीको मात्रा, माथिको ग्यासको मिश्रण, त्यसमाथि पर्ने प्रकाश, र त्यसले छोइने हरेक प्लास्टिक तथा काँचको सतह: यी सबै प्रयोगशालाले दिन्छ। भ्रूणले गुनासो गर्न सक्दैन, र सम्हालिने क्षमता पनि निकै कम राख्छ। प्रयोगशालाले जे दिन्छ, भ्रूणले त्यही पाउँछ।

यहाँ गल्तीको ठाउँ निकै थोरै छ, र यो क्षेत्रको अनुशासन कुनै चलाख प्रविधिबाट नभई यही थोरै ठाउँबाट जन्मेको हो। CO2 इन्क्युबेटरबाट डिस बाहिर निकालेको केही मिनेटमै संवर्धन माध्यम अझ क्षारीय बन्न थाल्छ। अनुभवी एम्ब्रियोलोजिस्ट छिटो काम गर्ने र डिस छोपेर, तताएरै राख्ने कारण यही हो। शरीरको तापक्रमभन्दा दुई-तीन डिग्री कम तापक्रमको सूक्ष्मदर्शी स्टेजले डिम्बाणुभित्रको नाजुक आन्तरिक संरचना बिथोल्न सक्छ। सहायक प्रजननको वैज्ञानिक साहित्यमा VOC (वाष्पशील कार्बनिक यौगिक) भ्रूणको विकासका लागि मान्यताप्राप्त जोखिम मानिन्छ, चाहे त्यो ताजा रङ, गम, सफाईका रसायन, नयाँ फर्निचर, सुगन्ध वा बाहिरबाट भित्रिने सवारीको धुवाँबाट आएको होस्। यसैले IVF प्रयोगशालामा हावाको व्यवस्थापनलाई भवनको सामान्य सुविधा नभई क्लिनिकल उपकरण मानिन्छ।

उही बिरामी, उही औषधि र उही चिकित्सक भए पनि दुई फरक प्रयोगशालामा उपचार उही हुँदैन। अस्थिर इन्क्युबेटरको क्षति राम्रो उत्तेजनाले पूर्ति गर्न सक्दैन, र चिसो लागेको वा दूषित हावाको सम्पर्कमा आएको भ्रूण कुनै औषधि प्रोटोकलले सुधार्दैन। मानवीय पक्षको भार पनि त्यत्तिकै छ। उही प्रोटोकल फरक हातमा फरक नतिजा दिन्छ। यसैले सक्षम प्रयोगशालाले प्रयोगशालालाई एउटा अनुहारविहीन इकाईका रूपमा नभई प्रत्येक एम्ब्रियोलोजिस्टको सीप छुट्टाछुट्टै मूल्यांकन गर्छ।

प्रयोगशाला असफल हुने दोस्रो, अझ सोझो तरिका पनि छ: सामग्रीको गलत पहिचान। फरक-फरक बिरामीको डिम्बाणु, शुक्राणु र भ्रूण एकैनासको देखिन्छ, पछि आँखाले छुट्याउन सकिँदैन, र मिसिएपछि अलग गर्न सकिँदैन। यस्तो अदलबदल उल्ट्याउन सकिँदैन र त्यसले जीवन बदलिदिन्छ। यही कारण गम्भीर प्रयोगशालाले बिरामीको सामग्री एउटा भाँडोबाट अर्को भाँडोमा सर्ने हरेक चरणमा दोस्रो व्यक्ति वा प्रमाणित विद्युतीय प्रणालीबाट साक्षीकरण र अभिलेख अनिवार्य बनाउँछ।

४. राम्रोसँग चलेको ART प्रयोगशालाले के कायम राख्छ

ART (असिस्टेड रिप्रोडक्टिभ टेक्नोलोजी, अर्थात् सहायक प्रजनन प्रविधि) भन्नाले IVF, ICSI, शीतीकरण र त्यसका वरिपरिका प्रक्रिया बुझिन्छ। राम्रोसँग चलेको ART प्रयोगशालाको सबैभन्दा स्पष्ट चिनारी क्रियाशील गुणस्तर व्यवस्थापन प्रणाली हो: कर्मचारीले वास्तवमै पालना गर्ने लिखित चरणबद्ध कार्यविधि, प्रत्येक व्यक्तिको तालिम र समय-समयको दक्षता पुनर्मूल्यांकनको अभिलेख, उपकरण र त्यसको मर्मत-सम्भारको दर्ता किताब, आन्तरिक अडिट, र इमानदार घटना अभिलेख जसमा जोगिएको घटना (near-miss) पनि लेखिन्छ र त्यसमा कारबाही हुन्छ, चुपचाप बिर्सिइँदैन। ESHRE (युरोपीय मानव प्रजनन तथा भ्रूणविज्ञान संस्था) र संयुक्त राज्य अमेरिकाको ASRM (अमेरिकी प्रजनन चिकित्सा संस्था) जस्ता व्यावसायिक संस्थाले IVF प्रयोगशालाको असल अभ्यासका लागि मार्गदर्शन प्रकाशित गर्छन्। यी कागजात निःशुल्क उपलब्ध छन्, र संसारभरका जिम्मेवार प्रयोगशालाले लक्ष्य बनाउने सन्दर्भबिन्दु यिनै हुन्।

भौतिक रूपमा यसको अर्थ वातावरण र उपकरणको नियन्त्रण हुन्छ: प्रयोगशालाभित्र छानिएको हावा धनात्मक चापसहित पठाउने व्यवस्था, जसले नछानिएको हावा भित्र चुहिन दिँदैन; कम रसायन उत्सर्जन गर्ने निर्माण सामग्री र सफाईका सामान; इन्क्युबेटर र रेफ्रिजरेटरको निरन्तर अनुगमन, र राति तीन बजे पनि तोकिएको व्यक्तिसम्म पुग्ने सूचना संकेत; सन्दर्भ मानकसँग जाँचिएका, अंशांकन गरिएका थर्मोमिटर र ग्यास एनालाइजर; बिजुली गएमा इन्क्युबेटर नरोकियोस् भन्नका लागि आकस्मिक विद्युत् व्यवस्था; र भरपर्दो तरल नाइट्रोजन आपूर्ति, जहाँ भण्डारण ट्याङ्कीमै सूचना संकेत जडान भएको हुन्छ। भ्रूणसँग सम्पर्कमा आउने उपभोग्य सामग्री, अर्थात् डिस, पिपेट, संवर्धन माध्यम र तेलको ब्याच नम्बर अभिलेख गरिन्छ, र आपूर्तिकर्ताले उपलब्ध गराएको अवस्थामा भ्रूण सुरक्षाको परीक्षण विवरण पनि राखिन्छ।

यी सबैसँगै ट्रेसेबिलिटी (traceability, अर्थात् कुन नमुना कहाँबाट आयो, कहाँ राखियो र कहाँ पुग्यो भन्ने पूर्ण, प्रमाणयोग्य अभिलेख) चल्छ। हरेक डिस, स्ट्र र ट्यूबमा त्यसलाई निश्चित बिरामी र निश्चित दम्पतीसँग जोड्ने पहिचान हुन्छ। एउटा भाँडोबाट अर्कोमा सारिने हरेक चरणमा साक्षीकरण हुन्छ। भण्डारण र प्रयोगका लागि दिइएको सहमति लिखित हुन्छ, र कुनै पनि सामग्री पुनःतात्याउनु वा स्थानान्तरण गर्नुअघि त्यो सहमति अझै कायम छ कि छैन जाँचिन्छ। ठीक ढंगले चलेको इकाईमा वर्षौंपछि पनि यो पुनर्निर्माण गर्न सकिन्छ: कुन भ्रूणलाई कति बेला के गरियो, कसले ह्यान्डल गर्‍यो, कुन इन्क्युबेटरमा राखियो, र कसको सहमतिअन्तर्गत।

अन्त्यमा, गम्भीर प्रयोगशाला आफैंलाई नाप्छ। ESHRE र Alpha Scientists in Reproductive Medicine (प्रजनन चिकित्सामा कार्यरत प्रयोगशाला वैज्ञानिकको अन्तर्राष्ट्रिय संस्था) ले प्रयोगशाला कार्यसम्पादन सूचकको एक सहमतिपत्र प्रकाशित गरेका छन्। यसमा ICSI पछि सामान्य रूपमा निषेचन भएका डिम्बाणुको अनुपात, ब्लास्टोसिस्ट अवस्थासम्म पुग्ने भ्रूणको अनुपात, र जमाएर पुनःतात्याएपछिको जीवितता जस्ता अंक पर्छन्। प्रत्येक सूचकसँग प्रयोगशालाले पुग्नैपर्ने न्यूनतम दक्षता मान र लक्ष्य राख्नुपर्ने उच्च बेन्चमार्क मान जोडिएको हुन्छ। दक्षता मानभन्दा तल झर्नु भनेको कारण खोज्न सुरु गर्नुपर्ने संकेत हो। यी सूचक राख्ने प्रयोजन आन्तरिक हो। यी पूर्व-चेतावनीका उपकरण हुन्, जसले बिग्रँदै गएको इन्क्युबेटर, संवर्धन माध्यमको खराब ब्याच वा प्राविधिक समस्या गर्भधारणको अंकबाट अनुमान लगाउन सकिनुभन्दा धेरै अगाडि देखाइदिन्छ। यी विज्ञापनका सामग्री होइनन्, र बिरामीलाई कार्यसम्पादनका अंक सुनाउने तर त्यसको अनुगमन कसरी गर्छ भन्ने बताउन नसक्ने प्रयोगशालाले गलत कुरा देखाइरहेको हुन्छ।

५. नेपालमा यो क्षेत्र अहिले कहाँ छ

सहायक प्रजनन अब नेपालमा स्थापित भइसकेको छ। सेवा काठमाडौं उपत्यकामा केन्द्रित छ, र अन्य सहरमा पनि विस्तार हुँदै छ। IVF सेवा दिने केन्द्रको संख्या पछिल्लो एक दशकमा उल्लेख्य रूपमा बढेको छ। धेरै वर्षसम्म IVF चाहने दम्पती सामान्यतया भारत जाने चलन थियो, जसले खर्च बढाउँथ्यो, काम छाडेर बस्नुपर्ने समय थपिन्थ्यो, र अर्को देशमा बसेर उपचार चक्र व्यवस्थापन गर्नु आफैंमा कठिन थियो। अहिले त्यो उपचारको बढ्दो हिस्सा देशभित्रै पाउन सकिन्छ। माग कम भएको होइन। निःसन्तानताले संसारभर लगभग समान अनुपातका दम्पतीलाई असर गर्छ, र नेपालमा अवरोध बिरामीको संख्या नभई तालिमप्राप्त व्यक्ति र ठीक ढंगले सुसज्जित प्रयोगशालाको उपलब्धता रहँदै आएको छ।

यी दुई अवरोधमध्ये तालिमको अवरोध बढी कठिन छ। नेपालको कुनै विश्वविद्यालयले क्लिनिकल एम्ब्रियोलोजीमा छुट्टै उपाधि दिने जानकारी मसँग छैन, र खोज्दा मैले सूचीकृत कुनै कार्यक्रम भेटिनँ। त्यसैले यो क्षेत्रमा मानिस जैवप्रविधि, सूक्ष्मजीवविज्ञान, प्राणीशास्त्र वा त्यस्तै जीवविज्ञानका उपाधिबाट प्रवेश गर्छन्, र एम्ब्रियोलोजीको विशिष्ट तालिम विदेशमा, प्रायः भारतमा लिन्छन्, जहाँ छुट्टै स्नातकोत्तर तथा फेलोसिप कार्यक्रमले नेपालका विद्यार्थी भर्ना गर्छन्। मेरो आफ्नो बाटो पनि यही थियो: त्रिभुवन विश्वविद्यालयबाट जैवप्रविधिमा स्नातकोत्तर, र त्यसपछि SEART / श्रीधर विश्वविद्यालयबाट २०२३ देखि २०२५ सम्म क्लिनिकल एम्ब्रियोलोजीमा स्नातकोत्तर, जहाँ मैले कार्यक्रमको सर्वोच्च CGPA सहित प्रथम स्थान र स्वर्ण पदक हासिल गरेँ। मेरो प्रयोगशाला अभ्यास ICSI, भ्रूण संवर्धन र भ्रूण श्रेणीकरण, भिट्रिफिकेसन, वीर्य विश्लेषण, एन्ड्रोलोजी र ART प्रयोगशालाको गुणस्तर व्यवस्थापनमा केन्द्रित छ। आज नेपालमा यो पेशा रोज्न खोज्ने कुनै पनि व्यक्तिले प्रयोगात्मक तालिमका लागि केही समय देशबाहिर बिताउनुपर्ने अपेक्षा राख्नुपर्छ।

विशिष्ट जनशक्ति थोरै भएकाले प्रयोगशालाको जनशक्ति व्यवस्था पातलो छ। नेपालका कतिपय केन्द्रमा आफ्नै एम्ब्रियोलोजिस्ट स्थलगत रूपमा हुँदैनन् र आवश्यक परेका बेला आउने व्यक्तिमा भर पर्नुपर्छ, र यही कारण कतिपय केन्द्रले IVF समूह-समूह मिलाएर मात्र सञ्चालन गर्छन्। यसका परिणाम बिरामीले प्रायः देख्दैनन्। एउटै व्यक्ति भएको प्रयोगशालामा कर्मचारी बिरामी पर्दा, बिदामा जाँदा वा राजिनामा दिँदा वैकल्पिक जनशक्ति हुँदैन; निर्णायक चरणमा साक्षीकरण गर्ने वा कठिन भ्रूण मूल्यांकनमा दोस्रो राय दिने सहकर्मी हुँदैन; र त्यो प्रयोगशाला कसरी चल्छ भन्ने ज्ञान लिखित प्रणालीमा नभई एउटै व्यक्तिको दिमागमा बस्छ। नयाँ उपकरण किन्नु जत्तिकै, बरु त्यसभन्दा बढी महत्त्व तालिमप्राप्त एम्ब्रियोलोजिस्टको संख्या, लिखित कार्यविधि र कर्मचारीबीचको वैकल्पिक जिम्मेवारी व्यवस्थाको छ।

नियमनको चित्र अझै बन्दै छ, र सन् २०२५ मा यसमा उल्लेख्य परिवर्तन आयो। नेपालको सुरक्षित मातृत्व तथा प्रजनन स्वास्थ्य अधिकार ऐन, २०७५ (सन् २०१८) प्रजनन स्वास्थ्यसम्बन्धी मूल ऐन हो, तर त्यसमा IVF, ART वा सरोगेसीको कतै उल्लेख छैन। त्यो ऐनमा निःसन्तानता एक ठाउँमा मात्र, “रुग्णता” (कानुनमा परिभाषित रोग वा अस्वस्थ अवस्था) को परिभाषाभित्र परेको छ, र त्यसबाट स्वास्थ्य संस्थामा परीक्षण, परामर्श र उपचार पाउने अधिकार सिर्जना हुन्छ। त्यसैले त्यो ऐनलाई सहायक प्रजननको नियमन गर्ने कानुनका रूपमा प्रस्तुत गर्नु हुँदैन। सरोगेसीको हकमा कुनै पारित ऐन छँदै छैन। सर्वोच्च अदालतले सन् २०१५ मा व्यावसायिक सरोगेसी रोक्यो, र सन् २०१६ मा सरोगेसी नेपाली निःसन्तान विवाहित दम्पतीका लागि परोपकारी आधारमा मात्र उपलब्ध हुनुपर्ने ठहर गर्‍यो; त्यो ठहर कार्यान्वयन गर्ने कानुन अझै पारित भएको छैन। अहिले जे छ, त्यो स्वास्थ्य तथा खाद्य स्वच्छता मन्त्रालयको प्रशासनिक नियमन हो, र यो सानो कुरा होइन। एउटा नाम सम्बन्धी स्पष्टीकरण यहीँ राख्नु उपयुक्त हुन्छ। स्वास्थ्य क्षेत्रको जिम्मेवार मन्त्रालय २०८३ जेठ (मे २०२६) मा पुनर्गठित भई अहिले स्वास्थ्य तथा खाद्य स्वच्छता मन्त्रालय भएको छ, र यो पृष्ठमा मैले सर्वत्र यही हालको नाम प्रयोग गरेकी छु, अघिल्लो नाममा भएका निर्णय उल्लेख गर्दा पनि। २०८२ भदौ (अगस्ट २०२५) मा, त्यसबेला गठित मन्त्रालयबाट स्वीकृत निःसन्तानता व्यवस्थापन सेवा सञ्चालन मापदण्ड, २०८२ अनुसार कुनै स्वास्थ्य संस्थाले IUI (इन्ट्रायुटेराइन इन्सेमिनेसन, अर्थात् तयार पारिएको शुक्राणुलाई सिधै गर्भाशयभित्र राख्ने प्रक्रिया) वा IVF सेवा दिनुअघि मन्त्रालयको पूर्वस्वीकृति लिनुपर्छ, प्रशिक्षित एम्ब्रियोलोजिस्ट र तोकिएका अन्य जनशक्ति राख्नुपर्छ, र तोकिएका प्रयोगशाला तथा पूर्वाधार मानक पूरा गर्नुपर्छ। (समाचारमा यसको नाम फरक-फरक रूपमा उल्लेख भएको छ, त्यसैले मैले यो शीर्षकलाई आधिकारिक रूपमा उद्धृत गरेकी छैन।) इजाजतप्राप्त केन्द्र निरीक्षण र समय-समयको नवीकरणको दायराभित्र पर्छन्। अर्थात् मन्त्रालयले ART केन्द्रलाई इजाजत दिन्छ र निरीक्षण गर्छ; “नेपालमा ART को कुनै नियमन छैन” भन्नु गलत हो। नेपालमा वास्तवमा जे छैन, त्यो दुई कुरा हो। पहिलो, ART सम्बन्धी मूल ऐन, अर्थात् संसदबाट पारित कानुन। दोस्रो, युनाइटेड किंगडमको Human Fertilisation and Embryology Authority (HFEA) जस्तो, ART का लागि समर्पित वैधानिक नियमनकारी निकाय। मेरो जानकारीमा ART सम्बन्धी कुनै विधेयक अझै दर्ता भएको छैन। ८ साउन २०८३ (२४ जुलाई २०२६) मा भएको मन्त्रीस्तरीय बैठकले IVF सेवाका लागि कार्यविधि बनाउने र छुट्टै ART ऐनको दिशामा अघि बढ्ने निर्णय गरेको समाचार आएको छ। मैले यो समाचारको हवाला दिएर मात्र राखेकी छु। पेशाको वैधानिक दर्ता व्यवस्था भने नेपालमा छ। नेपाल स्वास्थ्य व्यवसायी परिषद् ऐन, २०५३ अन्तर्गत परिषद्ले दर्ता किताब राख्छ, र परिषद्ले M.Sc. Medical/Clinical Embryology लाई मान्यताप्राप्त कार्यक्रमका रूपमा सूचीकृत गरेको छ; त्यसैले “नेपालमा एम्ब्रियोलोजिस्टको दर्ता प्रणाली छैन” भन्ने कथन गलत हो। वास्तविक रिक्तता यसभन्दा सूक्ष्म छ: त्यो दर्ता किताबलाई प्रयोगशालाको इजाजतपत्रसँग जोड्ने कुनै प्रकाशित व्यवस्था छैन, र त्यो किताब सार्वजनिक रूपमा खोजी गर्न सकिने रूपमा उपलब्ध छैन। फलस्वरूप व्यवहारमा कुनै केन्द्रको इजाजतपत्र भ्रूणलाई वास्तवमा कसले ह्यान्डल गरिरहेको छ भन्ने कुरामा निर्भर हुँदैन। यो ढाँचा नयाँ छ र मूल ऐनमा नभई मन्त्रालयस्तरीय मापदण्डमा अडिएको छ, त्यसैले पाठकले यो सारांशमा भर पर्नुभन्दा हालको नियम आफैं जाँच्नु उपयुक्त हुन्छ। व्यवहारमा कुनै प्रयोगशालाको स्तर अझै त्यो केन्द्र चलाउने व्यक्तिहरूको व्यावसायिकतामा धेरै हदसम्म निर्भर छ। प्रयोगशालाबारे बिरामीले सोध्ने प्रश्नको महत्त्व यही कारण हो।

६. नेपालमा यो क्षेत्र कसरी अघि बढ्ने सम्भावना छ

सबैभन्दा अनुमान गर्न सजिलो विकास तालिममाथिको दबाब हो। केन्द्र खुल्दै जाने र विशिष्ट तालिम विदेशमा मात्र पाइने अवस्था कायम रहने भए, एम्ब्रियोलोजिस्टको माग ठीक ढंगले तालिमप्राप्त व्यक्तिको आपूर्तिभन्दा माथि जान्छ। जोखिम यही हो: प्रयोगशालामा काम गर्न तालिम पाएको व्यक्तिको साटो काम हेरेको व्यक्ति राखिन सक्छ। रचनात्मक उत्तर देशभित्रै संरचित तालिम मार्ग बनाउनु हो: विश्वविद्यालयको अध्यापनसँग जोडिएको, चालु प्रयोगशालामा निगरानीसहितको प्रयोगात्मक अभ्यास, र लिखित परीक्षा मात्र नभई प्रयोगात्मक दक्षताको परीक्षण। त्यससँगै एउटा व्यावसायिक संगठन, जसमार्फत नेपालका एम्ब्रियोलोजिस्ट एकआपसका लागि अपेक्षाको मानक तय गर्न सकून्। यी दुई काम सुरु गर्न नयाँ ऐन कुर्नु पर्दैन।

प्रविधि आउँदै रहनेछ, र त्यसलाई ठीक क्रममा बुझ्नु आवश्यक छ। भिट्रिफिकेसन डिम्बाणु र भ्रूण जमाउने अन्तर्राष्ट्रिय मानक विधि पहिले नै बनिसकेको छ। टाइम-ल्याप्स इन्क्युबेटर, अर्थात् भ्रूण बाहिर नझिकिकनै निश्चित अन्तरालमा तस्बिर खिचिरहने इन्क्युबेटर, अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा बढ्दो प्रयोगमा छ। PGT (भ्रूण प्रत्यारोपणपूर्वको आनुवंशिक परीक्षण), अर्थात् ब्लास्टोसिस्टबाट थोरै कोषिका निकालेर आनुवंशिक प्रयोगशालामा जाँच्ने प्रक्रिया, दक्षिण एसियाका देशहरूमा उपलब्ध छ र निश्चित चिकित्सकीय आधार भएका अवस्थामा मात्र, नियमित रूपमा होइन, प्रयोग हुन्छ। भ्रूणको तस्बिर हेरेर अंक दिने सफ्टवेयर, जसलाई कहिलेकाहीँ कृत्रिम बुद्धिमत्ता भनिन्छ, अनुसन्धानको सक्रिय विषय हो र नियमित अभ्यासमा त्यसको स्थान अझै निर्धारित हुँदै छ। यी सबै स्थिर तापक्रम, सफा हावा र अनुशासित प्राविधिक सीपमाथि थपिने कुरा हुन्। आधारभूत कुरा सुनिश्चित नगरेको प्रयोगशालालाई भ्रूण अझ सूक्ष्म रूपमा नाप्ने उपकरणले थोरै मात्र फाइदा दिन्छ।

बिरामीका लागि सबैभन्दा धेरै फरक पार्ने परिवर्तन आकर्षक सुनिँदैन: मापन र पारदर्शिता। जहाँ राष्ट्रिय अभिलेख प्रणालीमा उपचार चक्र र नतिजा संकलन हुन्छ, त्यहाँ प्रत्येक इकाईले आफूलाई अनुमानसँग नभई वास्तविक राष्ट्रिय चित्रसँग तुलना गर्न सक्छ, कमजोर कार्यसम्पादन सुरुमै देखिन थाल्छ, र IVF बारे सार्वजनिक बहस विज्ञापनको साटो तथ्यांकमा अडिन्छ। त्यससँगै प्रकाशित अन्तर्राष्ट्रिय मार्गदर्शनका आधारमा प्रयोगशालाको स्वैच्छिक प्रत्यायन (accreditation) ले ठीक ढंगले काम गर्न लगानी गरेका केन्द्रलाई त्यो प्रमाणित गर्ने बाटो दिन्छ, र बिरामीलाई ब्रोशरभन्दा ठोस आधारमा मूल्यांकन गर्ने सामग्री दिन्छ।

यो क्षेत्र रोज्न सोचिरहेका विद्यार्थीका लागि कामको प्रकृतिबारे स्पष्ट हुनु उपयुक्त हुन्छ। यो काम सूक्ष्म छ, दोहोरिने प्रकारको छ, र हात तथा आँखालाई शारीरिक रूपमा थकाउने छ। भ्रूण रोकिँदैन, त्यसैले यो काम शनिबार र सार्वजनिक बिदामा पनि चल्छ। र यसको परिणाम दोस्रो प्रयासले सच्चाउन मिल्ने प्रकारको हुँदैन। यसले मागेको कुरा हातको स्थिरता, धैर्य, हरेक कुरा दोहोर्‍याई जाँच्ने स्वभाव, र सम्पूर्ण करियरभर वैज्ञानिक साहित्य पढिरहने तयारी हो। थोरै काम अत्यन्तै होसियारीसाथ गर्नुमा सन्तुष्टि पाउने व्यक्तिका लागि यो राम्रो पेशा हो, र दोहोरिने कामसँग धैर्य नभएका व्यक्तिका लागि नराम्रो।