प्रजनन सचेतना: भ्रम र तथ्य

निःसन्तानता भन्नाले वास्तवमा के बुझिन्छ

चिकित्सकहरू निःसन्तानता शब्द एउटा निश्चित अवस्थाका लागि प्रयोग गर्छन्: दम्पतीले गर्भनिरोधक साधन प्रयोग नगरी करिब एक वर्षसम्म नियमित सहवास गर्दा पनि गर्भधारण नभएको अवस्था। गर्भधारण भन्नाले सरल अर्थमा गर्भ रहनु बुझिन्छ। निःसन्तानतालाई दम्पतीको चिकित्सकीय अवस्थाका रूपमा वर्गीकृत गरिन्छ, ठीक जसरी उच्च रक्तचाप वा मधुमेह एक चिकित्सकीय अवस्था हो। यो नैतिक कमजोरी होइन। यो पूर्वजन्ममा वा यही जीवनमा दुईमध्ये कुनै एक जनाले गरेको कुनै कामको फल होइन, र यो विवाहमाथिको कुनै निर्णय पनि होइन।

विश्वभर वयस्कहरूमध्ये लगभग ६ जनामा १ जना जीवनको कुनै मोडमा निःसन्तानताबाट प्रभावित हुन्छन्। यो अंक अनुमानित हो र विश्वव्यापी स्वास्थ्य अनुमानबाट आएको हो, त्यसैले यसलाई ठ्याक्कै गणना नभई परिमाणको हाराहारी बुझाउने अंकका रूपमा पढ्नुपर्छ। व्यावहारिक अर्थ सरल छ: परिवारहरूको कुनै पनि ठूलो जमघटमा केही परिवार मौन रूपमा यही अवस्थाबाट गुज्रिरहेका हुन्छन्। यसबाट गुज्रिने कोही असामान्य होइन, र कोही एक्लो पनि होइन।

गर्भधारणको प्रयास गरिरहेका दम्पतीमध्ये करिब प्रति १०० मा ८५ ले पहिलो बाह्र महिनाभित्र गर्भधारण गर्छन्, र त्यसबाहेक थप केही दम्पतीले कुनै उपचार नै नगरी दोस्रो वर्षभित्र गर्भधारण गर्छन्। यो लगभग अंक प्रजनन चिकित्सामा सबैभन्दा निरन्तर रूपमा देखिने प्रवृत्तिमध्ये एक हो। यसले एकैसाथ दुई सन्देश दिन्छ। पहिलो, केही महिना प्रयास गर्दा सफल नहुनु पूर्ण रूपमा सामान्य हो, र आत्तिनुपर्ने कारण होइन। दोस्रो, करिब एक वर्ष बितिसकेपछि आफैं हुने सम्भावना यति घट्छ कि जाँच गराउनु समझदारी हुन्छ।

थप दुई शब्द जान्नु उपयोगी छ। प्राथमिक निःसन्तानता भन्नाले दम्पतीलाई कहिल्यै गर्भधारण नभएको अवस्था बुझिन्छ। द्वितीयक निःसन्तानता भन्नाले पहिले गर्भधारण भइसकेको, सम्भवतः एक सन्तान पनि भइसकेको, तर अहिले फेरि गर्भधारण नहुने अवस्था बुझिन्छ। द्वितीयक निःसन्तानताले मानिसलाई अचम्ममा पार्छ, किनभने एक स्वस्थ सन्तान भएपछि दुवै जनाको प्रजनन क्षमता सधैंका लागि सुरक्षित छ भन्ने ठानिन्छ। त्यो ठीक होइन। प्रजनन क्षमता महिला र पुरुष दुवैमा समयसँगै बदलिन्छ।

निःसन्तानता महिलाको मात्र समस्या होइन

यो पृष्ठमा सच्याउनुपर्ने सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा यही हो। गर्भधारण हुन नसकेका दम्पतीमध्ये लगभग आधामा पुरुष कारक संलग्न हुन्छ, र करिब २० देखि ३० प्रतिशत दम्पतीमा पुरुषतर्फको कारण मुख्य वा एकमात्र पहिचान भएको कारक हुन्छ। यी अनुपात लगभग हुन् र अध्ययन तथा जनसंख्याअनुसार फरक पर्छन्, तर व्यापक निष्कर्ष प्रजनन चिकित्सामा दशकौंदेखि एउटै रहेको छ: पुरुषतर्फको योगदान सानो वा कहिलेकाहीँ मात्र देखिने कारण होइन। यो महिलातर्फको कारण जत्तिकै सामान्य छ।

दुवै जनामा एकैसाथ कारक रहनु पनि सामान्य कुरा हो, र केही दम्पतीमा दुवैतर्फ खोज्दा पनि कुनै स्पष्ट कारण नभेटिन सक्छ। त्यो अन्तिम अवस्थालाई कारण नखुलेको निःसन्तानता भनिन्छ। यो वास्तविक र मान्यताप्राप्त वर्ग हो, कसैले कुरा लुकाइरहेको छ भन्ने भद्र तरिकाको सङ्केत होइन।

पुरुष कारक भन्नाले प्रायः शुक्राणुसम्बन्धी कुरा बुझिन्छ: शुक्राणुको संख्या कम हुनु, शुक्राणु राम्रोसँग पौडिन नसक्नु (चिकित्सकीय भाषामा गतिशीलता), शुक्राणुको आकार वा बनोट असामान्य हुनु (चिकित्सकीय भाषामा आकृति), वा शुक्राणु बाहिर आउने बाटोमा अवरोध हुनु। कारणमा भेरिकोसिल (varicocele, अण्डथैलीभित्रको नसा सुन्निने अवस्था), विगतका संक्रमण, बाल्यकालमा वृषण अण्डथैलीसम्म नझरेको अवस्था, त्यो भागमा भएको चोट वा शल्यक्रिया, केही औषधि, हार्मोनसम्बन्धी समस्या, धूमपान र अत्यधिक मद्यपान, तथा लामो समय तातो वातावरणमा रहनु पर्छन्। यीमध्ये कुनै पनि कसैको गल्ती होइन, र कतिपयको उपचार सम्भव छ।

यहाँ खुलेर भन्नुपर्ने कुरा यो छ। एक पुरुष बलियो, स्वस्थ र फुर्तिलो हुन सक्छ, उसको यौन क्रिया र लिंग उत्तेजना पूर्ण रूपमा सामान्य हुन सक्छ, उसले पहिले सन्तान जन्माएको पनि हुन सक्छ, र त्यसो हुँदाहुँदै आज उसमा शुक्राणुसम्बन्धी उल्लेख्य समस्या हुन सक्छ। शुक्राणुको गुणस्तर बाहिरबाट देख्न, छाम्न वा अनुमान गर्न सकिँदैन। यसको पुरुषत्व, बल वा श्रीमानको हैसियतसँग कुनै सम्बन्ध छैन। थाहा पाउने एकमात्र उपाय परीक्षण हो।

त्यो परीक्षण, अर्थात् वीर्य विश्लेषण (शुक्राणुको संख्या, गतिशीलता र आकृति हेर्ने परीक्षण), प्रजनन चिकित्सामा सबैभन्दा सरल र सबैभन्दा कम कष्टकर परीक्षणमध्ये एक हो, र प्रायः सस्तोमध्ये पनि पर्छ। यसमा सुई लगाउनु पर्दैन, र कुनै प्रक्रिया गर्नु पनि पर्दैन। तैपनि धेरै दम्पतीमा श्रीमानले एक पटक नमुना दिनुअघि श्रीमतीले महिनौंको रक्त परीक्षण, अल्ट्रासाउन्ड र कतिपय अवस्थामा प्रक्रियासम्म गुजारिसकेकी हुन्छिन्। सुरुदेखि दुवै जनाको जाँच गर्नु शंका होइन, अपमान पनि होइन। यो सामान्य र मानक उपचार पद्धति हो, र आधा जाँच छाड्दा अपूरो जानकारीमा महिनौं खेर जान्छ।

सबैभन्दा धेरै हानि गर्ने विश्वासहरू

सन्तान नहुनु श्रीमतीको कमजोरी हो भन्ने विश्वास। यो सबैभन्दा व्यापक र सबैभन्दा हानिकारक विश्वास हो, र अघिल्लो खण्डको प्रमाणले यसलाई सिधै खण्डन गर्छ। यस्ता दम्पतीमध्ये लगभग आधामा पुरुष कारक संलग्न हुन्छ। श्रीमतीको मात्र जाँच गराउने दम्पतीले समस्याको आधा भाग मात्र जाँच गराइरहेको हुन्छ।

स्वस्थ देखिने शरीरले प्रजनन क्षमता प्रमाणित गर्छ भन्ने विश्वास। नियमित महिनावारी राम्रो संकेत हो, तर यसले फेलोपियन ट्यूब (डिम्बवाहिनी नली, जहाँ डिम्बाणु र शुक्राणु भेटिनुपर्ने हो) खुला छ भन्ने वा बाँकी सबै कुरा ठीक छ भन्ने पुष्टि गर्दैन। सामान्य यौन क्रियाले शुक्राणुबारे कुनै कुरा पुष्टि गर्दैन। प्रजननसम्बन्धी समस्या भएका धेरै मानिस पूर्ण रूपमा स्वस्थ देखिन्छन् र आफूलाई पनि स्वस्थ महसुस गर्छन्। परीक्षणको आवश्यकता ठीक यही कारण छ।

महिलाले कुनै चीज खाएकी, छोएकी वा गरेकीले यो भयो भन्ने विश्वास। चिसो पानी, अमिलो वा चिसो खाना, गह्रौं भारी उचाल्नु, बेठीक समयमा बाहिर निस्कनु, परिवारमा कानेखुसी हुने विगतको गर्भ समापन, वा महिनावारीको बेला नुहाउनु। यीमध्ये कुनैले पनि निःसन्तानता गराउँदैन। आहार र समग्र स्वास्थ्य आफ्नै ठाउँमा महत्त्वपूर्ण छन्, र धूमपान, अत्यधिक मद्यपान तथा तौल उल्लेख्य रूपमा कम वा बढी हुनुले महिला र पुरुष दुवैको प्रजनन क्षमतामा साँच्चै असर पार्न सक्छ। तर दैनिक खानपानको बानी यसको स्पष्टीकरण होइन, र त्यसमा दोष खोज्नुले कुनै अपराध नै नभएको ठाउँमा अपराधबोध थोपर्छ।

दोस्रो विवाह समाधान हो भन्ने विश्वास। दम्पतीको कठिनाईमा पुरुष कारक संलग्न छ भने, वा दुवैतर्फको कारक छ भने, वा उपचार नै नभएको कुनै अवस्था छ भने, नयाँ विवाहले कुनै कुरा समाधान गर्दैन। यसले पीडा अर्को महिलामा सार्छ र चिकित्सकीय उपचारलाई थप वर्षौं पछाडि धकेल्छ।

IVF समाधान हो, वा एकमात्र समाधान हो भन्ने विश्वास। IVF (इन-भिट्रो फर्टिलाइजेसन, अर्थात् शरीरबाहिर निषेचन) भन्नाले डिम्बाणु (अण्डा) र शुक्राणुलाई प्रयोगशालाभित्र जोडेर बनेको भ्रूणलाई गर्भाशय (पाठेघर) भित्र राख्ने प्रक्रिया बुझिन्छ। यो धेरै विकल्पमध्ये एक विकल्प हो। धेरै दम्पतीले यसभन्दा निकै सरल कुरापछि गर्भधारण गर्छन्: थाइरोइडको समस्याको उपचार, संक्रमणको उपचार, डिम्बाणु निस्कन सघाउने औषधि, हार्मोनको असन्तुलन मिलाउनु, सहवासको समय बदल्नु, केही निश्चित अवस्थामा शल्यक्रिया, वा बाधा पुर्‍याइरहेको कुनै कुरा रोक्नु। IVF हरेक दम्पतीका लागि उपयुक्त हुँदैन, यो हरेक पटक सफल पनि हुँदैन, र यो खर्चिलो तथा शारीरिक र भावनात्मक रूपमा कठिन छ। इमानदार मूल्यांकन सबैभन्दा जटिल उपायलाई नै उत्तर मानेर सुरु हुँदैन; यो वास्तवमा भइरहेको कुरा पत्ता लगाउनबाट सुरु हुन्छ।

“चिन्ता नलिनुस्, आराम गर्नुस्” भन्नु उपचार हो भन्ने विश्वास। निःसन्तानताले ठूलो मानसिक तनाव दिन्छ; यो प्रमाणित कुरा हो र यसलाई वास्तविक सहयोगसाथ गम्भीर रूपमा लिनुपर्छ। तर जाँच गराउनुको साटो दम्पतीलाई चिन्ता नलिने, घुम्न जाने वा भरोसा राख्ने सुझाव दिनु सल्लाह होइन, र डिम्बवाहिनी नली बन्द भएको वा शुक्राणु निकै कम भएको दम्पतीका लागि यसले वर्षौं खर्च गराउँछ।

एक पटक नाम पाइसकेपछि निःसन्तानता स्थायी हुन्छ भन्ने विश्वास। धेरै कारणको उपचार सम्भव छ, केही आफैं सुधार हुन्छन्, र निदान अन्तिम फैसला नभई सुरुवात बिन्दु हो। उत्तम उपचारपछि पनि केही दम्पतीलाई गर्भधारण हुँदैन, र त्यो यथार्थ झुटो आश्वासन नभई इमानदारी र सहानुभूति माग्छ। तर ढोका कहिल्यै जाँच नै नगरी बन्द छ भन्ने निष्कर्ष कसैले निकाल्नु हुँदैन।

उमेरले डिम्बाणु र शुक्राणुमा पार्ने असर

महिला जन्मिँदै आफ्नो जीवनभरका सम्पूर्ण डिम्बाणु लिएर जन्मिन्छन्। त्यो संख्या जीवनभर निरन्तर घट्दै जान्छ, र बाँकी डिम्बाणुको गुणस्तर पनि, अर्थात् त्यसबाट स्वस्थ गर्भ बन्ने सम्भावना पनि, उमेरसँगै घट्दै जान्छ। महिलाको डिम्बाणुको संख्या बढाउने कुनै उपाय चिकित्साशास्त्रलाई ज्ञात छैन। कुनै पूरक औषधि, टोनिक, आहार वा उपचारले त्यो घडी उल्टो घुमाउँदैन। यो जीवविज्ञान हो, कसैको हेलचक्र्याइँ होइन, र यो कति स्वस्थ वा फुर्तिली छिन् भन्नेमा भर नपरी हरेक महिलामा लागू हुन्छ।

मोटामोटी हिसाबमा भन्दा, महिलाको मासिक गर्भधारणको सम्भावना करिब ३२ वर्षको उमेरदेखि बिस्तारै घट्न सुरु गर्छ र करिब ३७ वर्षदेखि अझ छिटो घट्छ; यही अवधिमा गर्भपात (आफै गर्भ खेर जाने अवस्था, इच्छाकृत गर्भ समापन होइन) र गर्भमा क्रोमोसोम असामान्यता हुने जोखिम पनि उमेरसँगै बढ्छ। यी उमेर एउटा क्रमशः झर्दै जाने रेखाका लगभग सङ्केत बिन्दु हुन्, जन्मदिनमा अचानक बदलिने स्विच होइनन्, र यो प्रवृत्ति प्रजनन चिकित्सामा व्यापक रूपमा भनिने मानक कुरा हो। धेरै महिलाले तीसको दशकको उत्तरार्ध र चालीसको दशकमा पनि प्राकृतिक रूपमा गर्भधारण गर्छन्। भन्न खोजिएको यति मात्र हो कि वर्ष बित्दै जाँदा समयको महत्त्व बढ्दै जान्छ, र त्यसैले वर्षौंसम्म मौन रूपमा कुरेर बस्नु दम्पतीले गर्न सक्ने सबैभन्दा महँगो गल्ती हो।

पुरुषमा पनि असर पर्छ, तर फरक ढंगले। पुरुषमा जीवनभर नयाँ शुक्राणु बन्दै रहन्छ, त्यसैले यहाँ कुनै अचानक अन्त्य बिन्दु हुँदैन। तर उमेर बढ्दै जाँदा शुक्राणुको गुणस्तर, र शुक्राणुभित्रको DNA को अखण्डता पनि, बिस्तारै घट्ने प्रवृत्ति देखिन्छ, र पुरुषको उमेर बढ्नुसँग गर्भधारणको सम्भावना केही कम हुनु र गर्भावस्थामा जोखिम केही बढ्नु जोडिएको पाइन्छ। यो परिवर्तन डिम्बाणुको तुलनामा सुस्त र कम निर्णायक हुन्छ, र त्यसैले “घडी महिलाको मात्र चल्छ” भन्ने विश्वास पूर्ण रूपमा गलत नभई आधा गलत हो।

यीमध्ये कुनै पनि कुरा निराश हुने कारण होइन, र यो हतारमा विवाह वा हतारमा निर्णय गर्ने कारण पनि होइन। यो ढिलो नभई चाँडै जाँच गराउने कारण हो, किनभने प्रजनन चिकित्साका प्रायः हरेक विकल्पले हातमा बढी समय हुँदा राम्रो काम गर्छ।

कति समय कुर्ने, र कहिले जाँच गराउने

व्यापक रूपमा प्रयोग हुने मार्गदर्शक सीमा यी हुन्: महिलाको उमेर ३५ वर्षभन्दा कम भएमा करिब बाह्र महिना प्रयास गर्दा पनि सफल नभएपछि जाँच गराउनुपर्छ, र ३५ वर्ष वा त्योभन्दा माथि भएमा करिब छ महिनापछि। यी अवधि प्रजनन चिकित्सामा प्रचलित सामान्य व्यावसायिक मार्गदर्शनबाट आएका हुन्, र उमेरसँगै मासिक गर्भधारणको सम्भावना घट्ने तथ्यलाई प्रतिबिम्बित गर्छन्। यी योग्य चिकित्सकसँगको छलफलका सुरुवात बिन्दु हुन्, कठोर नियम होइनन्।

प्रयास कति समयदेखि गरिरहेको भए पनि, तलका कुनै अवस्था भएमा त्योभन्दा चाँडै सल्लाह लिनु उपयुक्त हुन्छ। महिनावारी अनियमित हुनु, धेरै ढिलो-ढिलो आउनु वा नआउनु। महिनावारीमा अत्यधिक पीडा हुनु, वा एन्डोमेट्रिओसिस (endometriosis, गर्भाशयको भित्री तहजस्तै ऊतक गर्भाशयबाहिर बढ्ने अवस्था) को निदान भइसकेको हुनु। PCOS (पोलिसिस्टिक ओभरी सिन्ड्रोम, अण्डोत्सर्ग अर्थात् अण्डाशयबाट डिम्बाणु बाहिर निस्कने प्रक्रियामा अवरोध गर्न सक्ने हार्मोनसम्बन्धी अवस्था) को निदान भइसकेको हुनु। दुई वा त्योभन्दा बढी पटक गर्भपात भएको हुनु। पेटको तल्लो भागको विगतको शल्यक्रिया, फुटेको एपेन्डिक्स, वा विगतमा भएको प्रजनन अङ्गको संक्रमण (पेल्भिक संक्रमण), जसले डिम्बवाहिनी नलीमा असर पार्न सक्छ। दुईमध्ये कसैले विगतमा क्यान्सरको उपचार लिएको हुनु। पुरुषतर्फ: वृषणमा शल्यक्रिया वा चोट, बाल्यकालमा वृषण अण्डथैलीसम्म नझरेको अवस्था, अण्डथैलीमा सुन्निने वा गाँठो देखिनु, वा लिंग उत्तेजित हुन वा वीर्य स्खलन हुन कठिनाई। दुईमध्ये कसैलाई सम्बन्धित कुनै रोग वा अवस्था पहिलेदेखि थाहा छ भने पनि चाँडै सल्लाह लिनुपर्छ।

सँगै जानुहोस्, र सम्भव भएमा एउटै भेटमा दुवै जनाको मूल्यांकन गरिदिन अनुरोध गर्नुहोस्। एक जनाको मात्र जाँच गर्ने प्रजनन मूल्यांकन अपूरो मूल्यांकन हो। कुनै चिकित्सकले श्रीमानको मूल्यांकन नै नगरी श्रीमतीका लागि महिनौंको परीक्षण वा उपचार प्रस्ताव गर्दै छन् भने, वीर्य विश्लेषण किन भएको छैन भनी सोध्नु पूर्ण रूपमा उचित हो।

नेपालमा के सम्भव छ भन्ने कुरा व्यावहारिक पहुँचले पनि निर्धारण गर्छ। विशिष्ट प्रजनन सेवा काठमाडौं उपत्यका र थोरै ठूला सहरमा निकै केन्द्रित छ, र त्यसमध्ये प्रायः सबै निजी क्षेत्रमा छन्; अर्थात् धेरै परिवारका लागि यसको अर्थ यातायात, कामबाट बिदा र आफ्नै खल्तीबाट जाने खर्च हुन जान्छ। अन्यत्र सेवा निकै पातलो हुन सक्छ। मोरङ जिल्लाका स्वास्थ्य संस्थाबारे भएको एक अवस्था विश्लेषणमा अध्ययन गरिएका चौबीस संस्थामध्ये कुनैले पनि सहायक प्रजनन सेवा दिँदैनथे र कुनैले पनि पुरुष निःसन्तानताको उपचार दिँदैनथे भनी उल्लेख छ। वीर्य विश्लेषण र आधारभूत हार्मोन परीक्षण जस्ता पहिला चरण भने प्रायः घरनजिकै, जिल्ला अस्पताल वा निजी निदान प्रयोगशालामा मिलाउन सकिन्छ; तर यो ठाउँअनुसार फरक पर्छ, त्यसैले अनुमान गर्नुभन्दा सोधेर हेर्नु राम्रो। विशेषज्ञसम्म पुग्न कठिन भएको अवस्थामा स्थानीय स्तरमा उपलब्ध आधारभूत परीक्षणबाट सुरु गर्दा पनि काम अगाडि बढ्छ, र सामान्य चिकित्सक वा स्त्री रोग विशेषज्ञले प्रायः प्रक्रिया सुरु गरी आवश्यक परेको बेला माथि पठाउन सक्छन्।

पहिलो मूल्यांकनमा सामान्यतया के-के हुन्छ

पहिलो भेट प्रायः कुराकानी मात्र हुन्छ। कति समयदेखि प्रयास गर्दै छौं, महिनावारी चक्रको ढाँचा कस्तो छ, विगतमा गर्भधारण वा गर्भपात भएको छ कि छैन, विगतका रोग, संक्रमण र शल्यक्रिया, अहिले चलिरहेका औषधि, धूमपान र मद्यपान, काम र तातो वातावरणसँगको सम्पर्क, र गर्भधारण सम्भव हुने समयमा सहवास हुन्छ कि हुन्न, यी प्रश्नको अपेक्षा गर्नुहोस्। पहिलो दिन कुनै कष्टकर प्रक्रिया हुँदैन, र प्रश्नको उत्तर एक जनाले मात्र नभई दुवै जनाले दिनुपर्ने अपेक्षा गर्नुपर्छ।

महिलाका हकमा सामान्य पहिला चरण शारीरिक परीक्षण, हार्मोन र थाइरोइडको अवस्था हेर्ने रक्त परीक्षण, र गर्भाशय तथा अण्डाशय हेर्ने अल्ट्रासाउन्ड हुन्छन्। निष्कर्षअनुसार चिकित्सकले पछि डिम्बवाहिनी नली खुला छ कि छैन जाँच्ने परीक्षण सुझाउन सक्छन्, जसमध्ये सबैभन्दा प्रचलित HSG (रङ र एक्स-रे प्रयोग गरी नली खुला छ कि छैन हेर्ने परीक्षण) हो। यीमध्ये कतिपय परीक्षण महिनावारी चक्रको निश्चित दिनमा मात्र गर्न मिल्छ, त्यसैले पूरा मूल्यांकन एक महिना वा त्योभन्दा बढी समयमा फैलिनु स्वाभाविक हो।

पुरुषका हकमा मुख्य पहिलो चरण वीर्य विश्लेषण हो: प्रयोगशालामा नमुना दिइन्छ र त्यसमा शुक्राणुको संख्या, गतिशीलता र आकृति हेरिन्छ। यसमा सुई लगाउनु पर्दैन र कुनै प्रक्रिया गर्नु पनि पर्दैन। नतिजा हप्ता-हप्तामा स्वाभाविक रूपमा फरक पर्न सक्छ, त्यसैले केही हप्तापछि दोहोरो नमुना लिनु सामान्य कुरा हो र यसले कुनै गडबडी भएको सङ्केत गर्दैन। नतिजाअनुसार हार्मोनको रक्त परीक्षण वा अण्डथैलीको अल्ट्रासाउन्ड पनि गर्नुपर्न सक्छ।

त्यसपछि के हुन्छ भन्ने कुरा पूर्ण रूपमा के भेटियो त्यसमा निर्भर हुन्छ, र दायरा फराकिलो छ। यो सहवासको समय र समग्र स्वास्थ्यबारे सल्लाह हुन सक्छ, थाइरोइडको समस्या वा संक्रमणको उपचार हुन सक्छ, अण्डोत्सर्गमा सघाउने औषधि हुन सक्छ, केही निश्चित अवस्थामा शल्यक्रिया हुन सक्छ, IUI (इन्ट्रायुटेराइन इन्सेमिनेसन, अर्थात् तयार पारिएको शुक्राणुलाई सिधै गर्भाशयभित्र राख्ने प्रक्रिया) हुन सक्छ, वा IVF र ICSI (इन्ट्रासाइटोप्लाज्मिक स्पर्म इन्जेक्सन, अर्थात् एउटै शुक्राणुलाई सूक्ष्म सुईबाट सिधै डिम्बाणुभित्र प्रवेश गराउने प्रविधि) हुन सक्छ। ICSI विशेष रूपमा शुक्राणुको अवस्था कमजोर भएका बेला प्रयोग हुन्छ, यद्यपि कतिपय प्रयोगशालाले यसलाई त्योभन्दा फराकिलो रूपमा प्रयोग गर्छन्। धेरै दम्पतीलाई जटिल विकल्पसम्म पुग्नै पर्दैन। केही अवस्थामा IVF ले कुनै सहयोग गर्दैन। राम्रो मूल्यांकनले तपाईं कुन अवस्थामा हुनुहुन्छ भन्ने बताउँछ।

कहिलेकाहीँ सबै परीक्षणपछि पनि स्पष्ट कारण भेटिँदैन। यो निराशाजनक हुन्छ, तर यो मान्यताप्राप्त नतिजा हो र यहाँ बाटो बन्द भएको होइन; यसको अर्थ कसैले समस्या कल्पना गरिरहेको छ भन्ने पनि पक्कै होइन। त्यसैगरी, मूल्यांकनले सुधार्न नसकिने कुनै कुरा पनि देखाउन सक्छ। सहयोगसाथ सत्य कुरा चाँडै थाहा पाउनु वर्षौंसम्म अनिश्चयमा बस्नुभन्दा राम्रो हुन्छ।

लाञ्छना आफैंमा एक चिकित्सकीय समस्या किन हो

सामाजिक लाञ्छना केवल निर्दयी कुरा होइन, यसले नतिजा नै बदलिदिन्छ। लाजले गाँजिएका दम्पतीले भेटघाटको समय लिँदैनन्। उनीहरू कुर्छन्, आशा गर्छन्, चुपचाप घरेलु उपाय गर्छन्, र कतिपय दम्पती धेरै वर्ष बितेपछि मात्र मूल्यांकनका लागि आइपुग्छन्। त्यतिबेलासम्म चाँडै आएको भए सहज हुने विकल्पहरू सीमित भइसकेका हुन सक्छन्, विशेष गरी उमेर एक कारक भएको अवस्थामा। ढिलाइ यो सम्पूर्ण विषयको सबैभन्दा सजिलै रोक्न सकिने हानि हो, र यो चिकित्सकीय ज्ञानको अभावले भन्दा बढी मौनताले निम्त्याएको हुन्छ।

त्यो मौनताको भार सबैमा बराबर पर्दैन। सन्तान नहुनुलाई श्रीमतीको कमजोरी मान्ने बुझाई व्यापक भएकाले दोष प्रायः श्रीमतीले बोक्नुपर्छ: हरेक पारिवारिक जमघटको प्रश्न, दबाब, दोस्रो विवाहका सङ्केत, र कतिपय घरमा पारिवारिक वा धार्मिक अवसरबाट अलग राखिने व्यवहार। दक्षिण एसियाबाट आएका प्रतिवेदनहरूले यो प्रवृत्ति निरन्तर रूपमा वर्णन गरेका छन्, यद्यपि यसको तीव्रता परिवार, समुदाय र सहरअनुसार निकै फरक पर्छ, र धेरै नेपाली परिवारले साँच्चै साथ पनि दिन्छन्। यहाँ स्पष्ट भन्नु आवश्यक छ: यो दोषको पछाडि रहेको बुझाई केवल अन्यायपूर्ण होइन, तथ्यमै गलत छ।

यही लाञ्छनाले पुरुषलाई प्रयोगशालाबाहिर राख्छ। शुक्राणुलाई पुरुषत्वको नापका रूपमा लिइँदा वीर्य विश्लेषण पुरुषको हैसियतको परीक्षा जस्तो लाग्न थाल्छ, र त्यसैले यो पर पन्छाइन्छ वा अस्वीकार गरिन्छ। नतिजा यो हुन्छ कि दम्पतीले आधा चित्र मात्र जाँच्छ र त्यसबीच समय बित्दै जान्छ। यसलाई फरक ढंगले हेर्दा सजिलो हुन्छ: यो परीक्षण एक मापन हो, जसरी रक्तचाप नापिन्छ। अंक कम आउनु एक चिकित्सकीय निष्कर्ष हो, जसको प्रायः उपचार सम्भव हुन्छ, र यसले पुरुष कस्तो मान्छे हो भन्नेबारे कुनै कुरा बताउँदैन।

धेरै परिवार पहिले घरका जेठाबडा, धार्मिक अनुष्ठान वा परम्परागत उपचारकर्तातर्फ जान्छन्। नेपालका निःसन्तान दम्पतीसँग गरिएको अनुसन्धानले देखाएको छ कि खर्च, दूरी र पारिवारिक दबाबले दम्पतीलाई उपचारको पहिलो प्रयासका रूपमा केन्द्रमा नभई परम्परागत उपचारकर्तातर्फ धकेल्छ, र त्यही दबाबले पछि कतिपय दम्पतीको चिकित्सकीय अनुगमन बीचमै रोकिन्छ। त्यो सहारा खोज्नु र चिकित्सकीय मूल्यांकन गराउनु एकआपसमा प्रतिस्पर्धी कुरा होइनन्; समस्या त्यहाँ मात्र हुन्छ जहाँ वर्षौं बित्दा पनि दोस्रो कुरा कहिल्यै हुँदैन। टोनिक, नियमन नभएका पूरक औषधि र निश्चित नतिजाको वाचा गर्ने उपचारप्रति विशेष सतर्कता आवश्यक छ: यसले पैसा खर्च गराउँछ, र त्योभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा, समय खर्च गराउँछ।

परिवार र समुदायले कुनै चिकित्सकीय तालिम बिना पनि नतिजा बदल्न सक्छन्। दम्पतीलाई खुसीको खबर कहिले आउँछ भनी सोध्न छाड्नुहोस्। सन्तान नहुनुलाई एक जनासम्म पुर्‍याउनुपर्ने दोषका रूपमा लिन छाड्नुहोस्। यो श्रीमतीको नै कारण हुनुपर्छ भन्ने अनुमान दोहोर्‍याउन छाड्नुहोस्। दम्पतीलाई सँगै, चाँडै, योग्य चिकित्सकसमक्ष पुग्न सहयोग गर्नुहोस्। निःसन्तानताबारे एक सामान्य चिकित्सकीय अवस्थाका रूपमा कुरा गर्नु कुनै पनि व्यक्तिले गर्न सक्ने सबैभन्दा उपयोगी काम हो, किनभने यसले वर्षौंको प्रतीक्षालाई समयमै भएको एक भेटघाटमा बदलिदिन्छ।

अन्त्यमा, यो पृष्ठ के हो भन्नेबारे एक टिप्पणी। यो सामान्य सचेतनामूलक जानकारी हो, जसको उद्देश्य तपाईंलाई व्यावसायिक सहयोग खोज्ने हो कि होइन र कहिले खोज्ने भन्ने निर्णयमा सघाउनु मात्र हो। यसले कुनै कुराको निदान गर्न सक्दैन, यो परामर्शको विकल्प होइन, र यहाँ लेखिएको कुनै पनि कुराको आधारमा कुनै उपचार सुरु वा बन्द गर्नुहुँदैन। आफ्ना प्रश्न योग्य चिकित्सकसमक्ष लैजानुहोस्, दम्पती सँगै जानुहोस्, र आवश्यक लाग्नेभन्दा चाँडै जानुहोस्।